Gẫm & Bình

“Madonna in the Church” của Jan van Eyck: sự vĩ đại trên từng milimet 31. 12. 15 - 7:26 am

Anh Nguyễn

Tiếp theo bài trước về Rolin Madonna, bài này chúng ta cùng chiêm ngưỡng một tác phẩm khác về Đức Mẹ của hoạ sĩ tài danh Jan van Eyck. Một bức hoạ bé xinh lắm lắm, chỉ chừng 31 cm x 14 cm thôi (to hơn cái iPad một chút) nhưng lại là một từ điển thu nhỏ về Madonna iconography! Câu “A picture is worth a thousand words” (Một bức tranh có giá trị hơn cả ngàn từ ngữ) quả là đúng với tác phẩm này. Kích cỡ nhỏ nhắn càng khiến bức tranh có hiệu quả “mời gọi” người xem dán mắt vào. Dù vẽ Ghent Altarpiece 3.5 m x 4.6 m hay bức tranh sơn dầu tí tẹo này (Madonna in the Church có thể được coi là một dạng miniature painting – tranh tiểu họa), tài nghệ sơn dầu của Jan van Eyck vẫn là không có đối thủ. Thử nhìn cách ông vẽ ánh sáng phản chiếu lấp lánh trên sợi chỉ vàng (tranh dưới.)

Madonna in the Church, của Jan van Eyck, 1438-1440 (Các bạn bấm vào hình để xem bản to)

 

Gấu áo thêu chỉ vàng của Madonna, có thể thấy một phần của chữ Sole (mặt trời) và chữ Lux (ánh sáng)

Tạm khoan bàn về tay nghề của Jan van Eyck, ở bài này ta chỉ tập trung phân tích hình ảnh Đức Mẹ đã. Các icons về Đức Mẹ trong bức tranh này khá… lằng nhằng, vì thế ở đây ta xếp theo hệ thống cho dễ thấy.

1 – Queen of Heaven

Đây không phải lần duy nhất ông Jan tặng cho Đức Mẹ chiếc vương miện lộng lẫy. Ở bài trước, có người đã thắc mắc về vai trò của chiếc vương miện này, bởi Đức Mẹ đã đẹp hoàn hảo rồi, còn cần vương miện làm chi nữa! Nhưng một trong những tước hiệu quan trọng nhất của Đức Mẹ là Queen of Heaven (có thể dịch là Vương Hậu Thiên Đàng, Nữ Hoàng Thiên Quốc, Nữ Vương Thiên Cung, v.v và v.v,…), do Giáo hoàng Pius XII sắc phong, bởi Đức Chúa con trai người chính là King of Heaven (Tôn Vua Thiên Cung). Đã là Vương Hậu thì đương nhiên phải có … vương miện, và phải được tấn phong đàng hoàng. Trong lời xưng tụng của các thánh dành cho Đức Mẹ thường nhắc đến danh hiệu này:

“The greatest glory of the blessed in Heaven is, after seeing God, the presence of this most beautiful Queen.” St. Peter Damian (1072).
(“Vinh quang cao cả nhất của các thánh trên Thiên Quốc, là sau khi chiêm ngắm Thiên Chúa, là sự hiện diện tuyệt vời của Đức Nữ Vương.” Thánh Peter Damian, năm 1072)

“We know every well that the Blessed Virgin is Queen of Heaven and earth, but she is more Mother than Queen.” St. Thérèsa of the Child Jesus and the Holy Face (1897).
(“Chúng ta biết rất rõ ràng rằng Đức Trinh Nữ là Nữ Vương trời đất, nhưng Mẹ là người mẹ hơn là Nữ Vương.” Thánh Theresa Hài Đồng Jesus.)

Cận cảnh vương miện của Đức Mẹ

 

Vương miện của Đức Mẹ trong Rolin Madonna, của Jan van Eyck

 

Đức Mẹ đội vương miện trong Ghent Altarpiece, của Jan van Eyck

 

Thử so sánh vương miện Đức Mẹ của Jan van Eyck với Đức Mẹ của Botticelli trong Madonna del Magnificat.

 

Thử so sánh với vương miện thiên thần Gabriel, trong Annunciation cũng của Jan van Eyck.

 

Thử so sánh với vương miện các Giáo hoàng trong Ghent Altarpiece, của Jan van Eyck

Kết luận: Jan van Eyck sở trường vẽ những chiếc vương miện tinh xảo nhiều châu báu ngọc ngà. Chất liệu sơn dầu khô chậm cho phép ông vẽ chồng nhiều lớp trong suốt tạo hiệu ứng ba chiều, lại tỉa tót những viên đá quý nhỏ xíu và ánh kim loại lấp lánh. Có tài thế thì làm gì có chuyện Jan van Eyck bỏ qua chiếc vương miện trên đầu Đức Mẹ, phí cả một cơ hội thể hiện trình độ đi chứ. Trong tranh Đức Mẹ mặc áo choàng nhung màu lam đậm (biểu tượng cho sự khiêm nhường) bên ngoài chiếc váy đỏ viền ngọc quý tiệp màu vương miện, gấu váy thêu chỉ vàng. Về phần trang phục thì Đức Mẹ của Jan van Eyck có thể nói là lộng lẫy nhất, xứng danh Nữ Vương.

.

2. Eleusa

Trong hệ thống iconography về Đức Mẹ, Eleusa là dạng mô tả Đức Mẹ nâng niu Đức Chúa hài đồng trong tay; con nép sát má vào mẹ, mẹ bồng con âu yếm.

Eleusa bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp Ἐλεούσα, (sự từ bi). Trong giáo hội, danh hiệu này của Đức Mẹ được gọi là Virgin of Tenderness (Đức Mẹ Dịu Hiền.) Để thể hiện sự bao bọc của mẹ với con, Jan van Eyck đã phóng to tỷ lệ chênh lệch giữa Đức Mẹ và Đức Chúa, khiến hài nhi nhỏ bé lại càng có vẻ mong manh yếu đuối. Nếu nhìn kỹ có thể thấy phía sau Đức Mẹ bên tay phải là một tác phẩm điêu khắc Eulesa khác của nhà thờ! Trong bức tranh này, Jan van Eyck thể hiện Đức Mẹ vừa trang nghiêm vừa nhân hậu, khí chất thật xứng đáng với chức danh Virgin of Tenderness. Hình tượng Eleusa cũng có điểm tương đồng với “Quan âm tống tử” của nhà Phật.

Eulesa đắp nổi của nhà thờ và Eulesa “xịn” hiển linh kì diệu

 

Eleusa của Raphael

 

Eleusa trong bức Cambrai Madonna, 1340

 

“Tống tử Quan Âm” là motif vẽ Đức Quan Âm đại từ đại bi cứu khổ cứu nạn ẵm em bé, khá giống với Đức Mẹ Eleusa.

3 – Virgo Intacta:

Đức Mẹ của Jan van Eyck không chỉ có phục trang yêu kiều và phong thái dịu dàng mà còn có đức hạnh sáng ngời nữa. “Virgo intacta” – tính trinh nữ nguyên vẹn của Đức Mẹ là một phần cực thiết yếu trong tín ngưỡng Cơ Đốc. Theo đó, Đức Mẹ được thụ thai bởi Chúa Ma (The Holy Ghost) và sinh ra Chúa Jesus mà không hề có sự động chạm của đàn ông. Từ xưa xửa xừa xưa, các hoạ sĩ đã vặn óc tìm cách diễn tả điều này sao cho thật duyên dáng ý nhị. Lúc thì họ dùng hortus conclusus (khu vườn đóng kín) ngụ ý sự trong sạch của Đức Mẹ, lúc thì xài hoa lily trinh nguyên, lúc thì cho Đức Mẹ mặc áo choàng trắng…

Madonna with child and angels, của Mainardi, với hoa lily

Ở đây Jan van Eyck dùng ánh sáng để diễn tả sự trong sạch tuyệt đối của Đức Mẹ. Theo thánh Bernard xứ Clairvaux, giống như ánh sáng của tinh tú chiếu qua kính không làm tổn hại kính mà cũng không bị suy giảm, trinh nữ Mary cũng không bị tổn hại gì khi sinh con. Tính “vô nhiễm” của Đức Mẹ được ẩn dụ bởi kính cửa sổ nguyên vẹn sáng trong. Ngoài ra, theo Panofsky, ánh sáng mặt trời như lẽ thường là phải đến từ cửa sổ phía Nam, do cấu trúc của các nhà thờ Bắc Âu, song ánh sáng ở đây lại tới từ cửa sổ phía Bắc. Ánh sáng kỳ diệu đó không thể là ánh sáng tự nhiên, mà là ánh sáng của Đức Chúa. Hai ngọn nến bên cạnh Eleusa chạm khắc thật nhạt nhòa khi đặt cạnh luồng ánh sáng thần thánh ấy, ý rằng những hình ảnh thờ phụng do con người tạo ra không thể sánh bằng Đức Mẹ thật! Gương mặt của Đức Mẹ cũng tỏa ra một luồng ánh sáng tự thân dìu dịu. Gấu áo thêu chỉ vàng của người có nhắc tới ánh sáng (lux) và mặt trời (sole.)

Ánh sáng xuyên qua cửa kính màu

 

Hai vệt sáng trên sàn nhà thờ

Cách khắc họa ánh sáng tinh tế của Jan van Eyck trong bức tranh này được ca ngợi hết lời. Học giả Millard Meiss – chủ tịch Congress of the International Committee of the History of Art – cho rằng trong lịch sử hội hoạ phương Tây chưa có ai mô tả ánh sáng xuất sắc hơn Jan van Eyck. Bằng ánh sáng, ông đã đem lại những ý nghĩa sâu sắc và mới mẻ cho khía cạnh đức hạnh của Madonna – một chủ đề tưởng chừng đã trở nên nhàm chán trong hội họa.

4. Madonna as the Church

Cuối cùng và quan trọng nhất trong bức Madonna in the Church là sự đồng hóa của Đức Mẹ và Giáo Hội. Vì sao lại quan trọng nhất? Bởi nó khẳng định quyền lực chính thống của tòa thánh La Mã. Giống như Đức Mẹ là mẹ của Đức Chúa hài đồng, Giáo Hội cũng là ngai tòa duy nhất của Chúa. Nếu chiếu theo tỷ lệ của các nhà thờ được xây dựng ở thời kỳ đó thì Đức Mẹ trong bức tranh này phải cao tới 18 m! Kích cỡ “siêu nhiên” của Đức Mẹ vừa biểu đạt tính phi thường, thần thánh của Đức Mẹ, vừa biến “Đức Mẹ trong Nhà thờ” trở thành “Đức Mẹ chính là một với Nhà thờ.”

Nhìn lại Đức Mẹ khổng lồ uy nghi trong tranh

Để khẳng định thêm “Đức Mẹ chính là Nhà Thờ” Jan van Eyck còn biến những sự kiện trong cuộc đời Đức Mẹ thành những hình chạm khắc trong thánh đường, những chi tiết mà phải cần… kính lúp họa may mới xem kỹ được. Nhiều người đã tìm cách dò xem nhà thờ trong bức này là cái nào ở ngoài đời, nhưng giống như trong Rolin Madonna, Jan van Eyck đã tạo nên một khung cảnh Gothic kỳ ảo, rất giống thật đấy nhưng chẳng phải thật đâu. Nhà thờ mà Đức Mẹ hiện ra ở đây mà là một sản phẩm hoàn mỹ của trí tưởng tượng. Thật không ngoa nếu nói rằng “Madonna in the Church” của Jan van Eyck là bức tranh trí tuệ trên từng milimet.

*

Anh Nguyễn viết về mỹ thuật:

- Xem tranh: Primavera – mùa xuân huyền bí
- Xem tranh: “Lễ Tấn phong Đức Mẹ Đồng Trinh” – làm sao giải quyết một đặt hàng hóc búa?
- Xem tranh: “Bữa trưa”, hay là cuộc chiến huynh đệ tương tàn
- “Salome” – đã quyến rũ thì thường gây chết người (phần 1)
- “Salome” của Aubrey: Art Nouveau làm đau mắt người giả dối
- Art Nouveau: đường cong, phụ nữ hồ ly, chất liệu lung linh, nhiều nguồn cảm hứng
- Gustav Klimt: nhân vật vàng của Art Nouveau với những trận mưa vàng
- Xem tranh: Portinari Altarpiece – trong lúc chờ Thiên Chúa giáng sinh
- Xem tranh: Portinari Altarpiece: Sinh ra để Chết và Cứu Chuộc
- Mannerism, bài 1: Đứa em hỗn độn và vặn vẹo của Phục Hưng
- Madame X: Ai tai đỏ giơ tay lên
- Rene Magritte: Tỉ mỉ đến lạnh lùng
- Magritte và những ẩn ức về mẹ
- Yayoi Kusama: từ ảo giác đến các hợp đồng lớn
- Màu của đồng tiền: đục nước béo nhà thiết kế
- Liu Ye – người đàn ông trốn trong màu cổ tích
- Futurismo: thiếu thực tế, thiếu “đẹp”, thân Phát-xít, quá nổi loạn, và rồi chết yểu
- Matisse: Màu dã thú cho khổ đau dịu lại
- Xem tranh để học cắm hoa
- Những “dã thú” tiêu biểu của Fauvism
- Nghệ thuật Baroque: huy hoàng, lồ lộ, gây xúc động
- Kuroda Seiki: không vĩ đại nhưng công to
- Xem tranh để đón Phục sinh – phần 1: Sáu bước đến Đồi Sọ
- Xem tranh để biết Phục sinh – phần 2: Mạnh hơn cái chết, lớn hơn cả sự ra đời
- Xem phim để học về hội họa, phần 1: Những cuộc đời như… phim
- Xem phim để học về hội họa, phần 2 – Khi tranh quý là cái nền hồi hộp
- Nhật Bản: khi cắm hoa trở thành một thứ đạo
- Pointillism: những đốm nhỏ làm nên trường phái lớn
- Rococo: qua bao nhiêu ghét bỏ vẫn phù phiếm, mỹ miều
- Nếu vẽ mèo, nên biết mèo đã được vẽ thế nào, trong lịch sử
- “The garden” của Hieronymus Bosch: Khi Lady Gaga của Phục Hưng Hà Lan tưởng tượng
- Neoclassicism -Tân cổ điển: Sắc sảo, thanh thoát, nhẵn bóng, và hoàn mỹ
- Trứng Faberge thần tiên – bằng chứng phù hoa của triều đại Nga hoàng
- Màu trong hội họa: năm câu chuyện có thể bạn chưa biết
- Jean-Auguste-Dominique Ingres: ừ thì “nhân tạo”, ừ thì “lỗi thời”, nhưng mà quá đẹp
- Dada là gì? Là tuyên ngôn lớn dưới một cái tên vô nghĩa
- Xem tranh: Babel – chỉ vì kiêu căng mà phải học ngoại ngữ
- Neo-Dada: mới như Dada, bứt phá như Dada, nhưng đã dịu hơn
- Pre-Raphaelites – khi cái đẹp tình cảm chống lại cái đẹp vô hồn
- Về bức tranh vẽ gia đình Tổng thống Washington của Edward Savage
- Nghệ thuật Tây Ban Nha (bài 1): Từ Rokeby Venus eo con kiến của Velázquez
- Nghệ thuật Tây Ban Nha (bài 2): El Greco – người Hy Lạp lẫy lừng nơi đất khách
- Nghệ thuật Tây Ban Nha (bài 3): Goya – người khổng lồ u uất
- Vẽ ông Rolin gặp Đức Mẹ: Jan van Eyck có “lỡm” khách hàng?
- Xem tranh và hang đá Giáng sinh: vì sao lại như thế…
- “Madonna in the Church” của Jan van Eyck: sự vĩ đại trên từng milimet
- Nefertiti: một cái đầu xinh khiến ngàn anh tranh cãi
- Những con vật trong tranh Phục Hưng Bắc Âu: đều là biểu tượng
- “Arnolfini Portrait”: xem tranh như đọc mật mã
- Kinh Kim Cương tại Đôn Hoàng: công kẻ tinh ranh, tội ông ngớ ngẩn
- Trộm tranh từ A đến Z (phần 1)
- Trộm tranh từ A đến Z (phần 2)
- Trộm tranh từ A đến Z (phần 3)
- Thánh Christopher: kẻ bơ vơ cõng Chúa và cả thế giới qua sông
- Tại sao nói đài phun nước Trevi là theo phong cách baroque?
- THE VEILED CHRIST: tấm vải liệm bằng đá hay bằng vải?
- GHOST CLOCK: Khi không còn thời gian, gỗ cũng dịu như vải
- Ngoài ăn gelato và shopping ở Rome, đừng quên xem tượng Bernini

Ý kiến - Thảo luận

12:26 Friday,8.1.2016 Đăng bởi:  Phan Minh
Holy Ghost hay Holy Spirit đều là dịch từ cùng một từ tiếng Latin "Sante Spiritus". Nếu bạn thích tranh ảnh Ky tô giáo và nhất là nghệ thuật nhà thờ phương Tây thì nên dịch theo tiếng Latin vì từ tiếng Anh đôi khi sẽ có mâu thuẫn do nguyên nhân lịch sử.
...xem tiếp
12:26 Friday,8.1.2016 Đăng bởi:  Phan Minh
Holy Ghost hay Holy Spirit đều là dịch từ cùng một từ tiếng Latin "Sante Spiritus". Nếu bạn thích tranh ảnh Ky tô giáo và nhất là nghệ thuật nhà thờ phương Tây thì nên dịch theo tiếng Latin vì từ tiếng Anh đôi khi sẽ có mâu thuẫn do nguyên nhân lịch sử. 
9:11 Friday,8.1.2016 Đăng bởi:  Anh Nguyen
@Phuong Mai: cảm ơn bạn. Ý mình trong bài này, là sự hợp thức hoá danh hiệu Queen of Heaven nhờ giáo hoàng Pius XII. Được giáo chúng truyền tụng và được Giáo hội Công giáo công nhận theo mình vẫn có sự khác biệt.

@An Nguyễn: cảm ơn bạn, về việc gọi tên này mình có trả lời ở dưới. Bạn có chắc là không ai gọi không? :) Vì mình tìm thì vẫn ra có những chỗ gọi, th
...xem tiếp
9:11 Friday,8.1.2016 Đăng bởi:  Anh Nguyen
@Phuong Mai: cảm ơn bạn. Ý mình trong bài này, là sự hợp thức hoá danh hiệu Queen of Heaven nhờ giáo hoàng Pius XII. Được giáo chúng truyền tụng và được Giáo hội Công giáo công nhận theo mình vẫn có sự khác biệt.

@An Nguyễn: cảm ơn bạn, về việc gọi tên này mình có trả lời ở dưới. Bạn có chắc là không ai gọi không? :) Vì mình tìm thì vẫn ra có những chỗ gọi, thậm chí gọi là "ma thánh thiêng" nữa cơ. Tên đó không chính thống và phổ biến như Chúa Thánh Linh thì không thể phủ nhận rồi. 

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)

Tìm kiếm

Tiêu đề
Nội dung
Tác giả

CMT mới nhất

» Xem tiếp