Gẫm & Bình

Xem tranh: “Bữa trưa”, hay là cuộc chiến huynh đệ tương tàn 21. 11. 13 - 10:49 am

Anh Nguyễn biên soạn

Bảo tàng nghệ thuât Metropolitan, (tên thân thuộc là “viện Met” – the Met), là bảo tàng lớn nhất Hoa Kỳ và là một trong mười bảo tàng lớn nhất thế giới. Với hơn hai triệu tác phẩm quí giá, số lượng tranh thường trực trong kho của viện Met cũng đủ cung cấp cho vài bảo tàng cỡ vừa.
Một trong những người đồng sáng lập viện Met là Eastman Johnson, người có biệt danh “Rembrandt Hoa Kỳ.” “Nick name” thế vì trải qua bốn năm học tập ở Hà Lan, Johnson bị ảnh hưởng mạnh mẽ từ các bậc thầy Flemish, từ cách chọn chủ đề, phong cách thể hiện, và kĩ thuật hội họa; song ông đặc biệt ở chỗ là đưa được vào tranh đời sống Mỹ phong phú.

“What the shell says”, tranh của Eastman Johnson

Bức “Bữa trưa” (Lunchtime) của Eastman Johnson là một ví dụ về sự kết hợp hoàn hảo cả hai yếu tố: kỹ thuật Hà Lan + đời sống Mỹ. Nhưng hiện tại bức tranh này không nằm ở Met, mà nằm ở một viện bảo tàng khiêm tốn tại trường đại học Colby, bang Maine, cũng là quê của Eastman Johnson.
 

“Lunchtime” của Eastman Johnson

Tranh đời thường (genre painting) là một nhánh đặc sắc của hội họa Hà Lan. Đặc điểm của tranh đời thường là màu sắc tranh không rực rỡ, hoạt động trong tranh không đặc biệt, nhân vật trong tranh không nổi trội.,,, song chính những chi tiết tưởng chừng nhỏ nhặt lại được tính toán tỉ mỉ để truyền tải một thông điệp nào đó. Người họa sĩ muốn đặt ra những câu đố với người xem, và hành trình khám phá tất cả những ẩn dụ nghệ thuật vừa là một cuộc đi tìm kho báu, vừa chính là kho báu. Tính biểu tượng của hội họa Hà Lan có truyền thống dài lâu, từ những bức tranh thánh lộng lẫy của Jan Van Eyck, đến những bức tranh quý tộc của Hans Holbien, và cuối cùng là những tác phẩm mô tả người lao động của Vermeer – một sợi tóc, một viên bi đều có thể là chìa khóa mở ra một cánh cửa dẫn vào trái tim của tác phẩm.

“Người hầu gái”, tranh của Vermeer

Eastman Johnson, như rất nhiều con cái của những gia đình giàu có ở Mỹ vào thế kỉ 19, khởi hành đến châu Âu để nghiên cứu nghệ thuật. Vào thời điểm đó, kĩ thuật chụp ảnh chưa phát triển và sách vở cũng còn vô cùng hạn chế so với thế kỉ 21. Cách duy nhất để có thể học từ các bậc thầy cổ điển là bước lên một con tàu vượt Đại Tây Dương, đến các bảo tàng, và tự mình chiêm nghiệm, nghiên cứu để tìm ra hướng đi riêng.

 “Bữa trưa” có kích thước khá khiêm tốn (45x53cm) nhưng chất liệu sơn dầu trong suốt và kĩ thuật phối cảnh đem lại cho bức tranh một hiệu ứng ba chiều – người xem dường như có thể nhìn xuyên vào trong căn phòng. Việc sử dụng luật phối cảnh một điểm (one point perspective) trong một không gian kín giúp đưa mắt người xem đi sâu hơn vào tranh, và làm gợi nhớ đến những bức tranh Phục Hưng miền Bắc như “Arnolfini portrait” của Jan Van Eyck, một bậc thầy Hà Lan có ảnh hưởng lớn đến Eastman Johnson.

"Chân dung đám cưới" của Van Eyck, 1434

“Arnolfini portrait” của Jan Van Eyck

Có thể nói Eastman Johnson đã chịu ảnh hưởng không nhỏ của chủ nghĩa hiện thực. Người xem được thấy một cảnh tượng bình dị – hai đứa trẻ ăn uống, chơi với nhau. Những mảng màu ấm cúng và vị trí trung tâm của hai đứa trẻ khiến chúng như được bao bọc an toàn trong không gian của bức tranh. “Bữa trưa” cho thấy Eastman Johnson đã thấm nhuần những nguyên lí hội họa được coi như “khuôn vàng thước ngọc”: Bố cục của bức tranh với hai đứa bé tạo thành một hình kim tự tháp hoàn hảo, gợi nhớ đến tỉ lệ vàng trong các tranh của Raphael hay Leonard de Vinci.
 

Hình kim tự tháp trong tranh Raphael

 

Hình kim tự tháp trong tranh Leonard de Vinci

Trong “Bữa trưa”, cầu thang và cánh cửa làm cân bằng lại hình tam giác, các màu sắc cùng tông chuyển từ kem sữa đến nâu đậm tạo cảm giác dịu mắt cho người xem. Tác phẩm thật đơn giản nếu chỉ nhìn thoáng qua, nhưng nếu ta tập trung sự chú ý xuống sàn nhà, sẽ có nhiều điều thú vị chờ đón.

“Lunchtime” của Eastman Johnson

 

Ở bên phải, Johnson đặt vào những lõi bắp ngô tung tóe, sắp đặt như những khẩu đại bác nhỏ – món đồ chơi tự chế của trẻ con. Ở bên trái là cánh hoa rụng tả tơi. Điều này có ý nghĩa gì?

Những bắp ngô tung tóe dưới sàn

 

Hoa dưới sàn, bên trái

Nếu nhìn lại vào thời điểm Johnson vẽ Lunchtime (1865), ta sẽ hiểu lí do xuất hiện những món đồ chơi thô sơ ấy. Cuộc Nội chiến hai miền Nam Bắc diễn ra từ 1861 đến 1865 là một giai đoạn đau thương trong lịch sử Hoa Kì. Bắt đầu từ những bất đồng chính kiến về vấn đề nô lệ, nước Mỹ bị cuốn vào một vòng xoáy chiến tranh, để lại vô cùng nhiều thương vong và hậu quả nặng nề. Những tác phẩm văn học như Cuốn theo chiều gió, Núi lạnh đã được chuyển thể thành điện ảnh và giúp người đọc Việt Nam phần nào hiểu hơn về cuộc nội chiến nổi tiếng này.

“Fight For The Colors” tranh của Don Troiani về nội chiến Mỹ. Trong tranh: Hạ sĩ Francis Waller của đệ lục Wisconsin bộ binh sư đoàn giành giật cờ Mississippi với hạ sĩ William B. Murphy của đệ nhị Mississippi bộ binh sư đoàn tại trận Gettysburg ngày mùng 1 tháng 7 năm 1863.

Ở miền Nam Hoa Kỳ, những người giàu sống một cuộc sống hưởng thụ an nhàn, chủ yếu sống nhờ lợi tức từ các đồn điền bông trù phú – đất đỏ và mưa đem đến những vụ bông bội thu từ năm này qua năm khác. Tuy nhiên việc trồng và thu hoạch bông đều do những người nô lệ da đen đảm nhiệm. Có thể nói, miền Nam làm giàu một cách “ăn trên ngồi trốc” nhờ chế độ nô lệ – một chế độ xấu xa trong cái nhìn hiện đại, song đối với người dân miền Nam lúc ấy, đó là một việc hoàn toàn hợp lí và bình thường.

Tuy giàu có nhưng miền Nam hoàn toàn là một nền kinh tế nông nghiệp. Trái lại miền Bắc nước Mỹ là một nền kinh tế công nghiệp phát triển mạnh mẽ, khoa học và tư tưởng đều tiến bộ song song. Cuộc nội chiến do vậy là một cuộc chiến không hề cân sức. Miền Bắc, với hỏa lực mạnh mẽ, đã chiến thắng miền Nam – nơi tư tưởng phân biệt chủng tộc lạc hậu, vô nhân đạo.

Những cánh hoa rụng lả tả là biểu tượng cho quân đội quý tộc yếu ớt và phù phiếm của miền Nam, vốn chỉ bám vào nông nghiệp để tồn tại. Những bắp ngô hình dáng như đại bác là sức mạnh áp đảo của miền Bắc, chĩa thẳng sang chiến tuyến đối phương.

Khi đặt các yếu tố còn lại vào cái khung của cuộc Nội chiến, mọi việc dần trở nên rõ ràng. Trong tranh là hai đứa bé, nhưng một đứa bé nhỏ, yếu đuối, ngồi dưới đất, đôi mắt ngước lên van xin. Đứa còn lại cao lớn, khỏe khoắn, nhìn xuống với sự tự tin và ngạo nghễ của kẻ mạnh. Đây chính là hai nửa của nước Mỹ, tuy là ruột thịt nhưng tách biệt và đối kháng. Trong tay đứa trẻ lớn là một chiếc tô đựng thức ăn mà nó giữ chặt, từ chối không cho đứa em của mình – ẩn dụ về sức mạnh kinh tế áp đảo của miền Bắc.
 

Đứa em trai trong tranh. Tuy chiếc váy này có vẻ nữ tính, song thực ra theo truyền thống, trẻ em cả nam và nữ từ 1 đến 2 tuổi trong những năm 1860 đều ăn mặc giống nhau. Người xem có thể nhận biết được giới tính nam của đứa bé nhờ mái tóc ngắn đặc trưng.

 

Người anh trai trong tranh

Sau cuộc Nội chiến, ánh hào quang giàu có của miền Nam vụt tắt và tầng lớp quý tộc hoàn toàn sụp đổ. Nghèo khó bao trùm khắp miền Nam và những gia đình một thời quý tộc trở nên gần chết đói – các bạn hẳn cũng đã biết qua những chi tiết được miêu tả vô cùng sinh động trong Cuốn theo chiều gió. Vô vàn thuế má và bồi thường đổ xuống khiến miền Nam trở nên kiệt quệ, và đến giờ nhiều bang miền Nam nước Mỹ vẫn rất nghèo. Một đứa trẻ ăn no, nhưng đứa còn lại thì đói và quỳ trên sàn – ẩn dụ không hề “hiền lành” về sự phân biệt giàu nghèo và hậu quả chiến tranh.

Bé đói

 

… và bé no

Có một thứ không hiện diện trong bức tranh nhưng lại để lại một câu hỏi vương vấn: cha mẹ của hai đứa bé ở đâu? Cuộc Nội chiến để lại sau lưng hơn một triệu thương vong, cùng với đó là vô số mái ấm trở thành “mái lạnh.” Trẻ em vốn là đối tượng dễ bị lãng quên trong các cuộc chiến tranh, nhưng trẻ mồ côi ở Mỹ sau Nội chiến đã thực sự trở thành một vấn nạn. (theo The Children’s Civil War của James Marten.) Chiếc ghế ở giữa bức tranh cũng là một ẩn dụ mạnh mẽ và hậu quả của Nội chiến.

Vào thế kỉ 19, những chiếc ghế trống thường được đặt ở các đài tưởng niệm hoặc nghĩa trang, thay cho những tấm bia đá.

Một bia đá hình chiếc ghế trống với người thiếu phụ than khóc, tại nghĩa trang Spring Grove ở Cincinnati

Khi những người lính hy sinh ngoài mặt trận, chỗ ngồi của người đó ở bàn ăn trở nên trống trải và thường được để trống để tưởng nhớ người đã khuất. “Chiếc ghế trống” (The vacant chair) của George Frederick Root là một bài hát phổ biến trong Nội chiến, thường được hát vào dịp Lễ Tạ ơn – khi những gia đình người thân của binh sĩ quân quần quanh bàn ăn và nhớ người ra trận. Hình ảnh chiếc ghế trống trong bức tranh ngụ ý về sự ra đi không trở lại của người cha, và khiến bức tranh có một sắc thái buồn và nhức nhối (một khi bạn đã hiểu được các ẩn dụ của bức tranh).

Chiếc ghế trong tranh

Để kết thúc bài viết, xin được trích dẫn một câu nói của John Davis…”Trong những năm tháng khó khăn sau cuộc Nội chiến, những người Mỹ mong được vỗ yên bởi sự ngây thơ của trẻ nhỏ.” (Children in the Parlor). Nhưng nếu chiếu theo bức tranh “Bữa trưa”, trẻ em là tấm gương phản ánh thế giới hơn là sự giải thoát khỏi sự tàn nhẫn của thế giới. Cái nhìn của Johnson là cái nhìn thông cảm và thương xót, và không có ý định xoa dịu và làm mờ đi thực tế.

*

Anh Nguyễn viết về mỹ thuật:

- Xem tranh: Primavera – mùa xuân huyền bí
- Xem tranh: “Lễ Tấn phong Đức Mẹ Đồng Trinh” – làm sao giải quyết một đặt hàng hóc búa?
- Xem tranh: “Bữa trưa”, hay là cuộc chiến huynh đệ tương tàn
- “Salome” – đã quyến rũ thì thường gây chết người (phần 1)
- “Salome” của Aubrey: Art Nouveau làm đau mắt người giả dối
- Art Nouveau: đường cong, phụ nữ hồ ly, chất liệu lung linh, nhiều nguồn cảm hứng
- Gustav Klimt: nhân vật vàng của Art Nouveau với những trận mưa vàng
- Xem tranh: Portinari Altarpiece – trong lúc chờ Thiên Chúa giáng sinh
- Xem tranh: Portinari Altarpiece: Sinh ra để Chết và Cứu Chuộc
- Mannerism, bài 1: Đứa em hỗn độn và vặn vẹo của Phục Hưng
- Madame X: Ai tai đỏ giơ tay lên
- Rene Magritte: Tỉ mỉ đến lạnh lùng
- Magritte và những ẩn ức về mẹ
- Yayoi Kusama: từ ảo giác đến các hợp đồng lớn
- Màu của đồng tiền: đục nước béo nhà thiết kế
- Liu Ye – người đàn ông trốn trong màu cổ tích
- Futurismo: thiếu thực tế, thiếu “đẹp”, thân Phát-xít, quá nổi loạn, và rồi chết yểu
- Matisse: Màu dã thú cho khổ đau dịu lại
- Xem tranh để học cắm hoa
- Những “dã thú” tiêu biểu của Fauvism
- Nghệ thuật Baroque: huy hoàng, lồ lộ, gây xúc động
- Kuroda Seiki: không vĩ đại nhưng công to
- Xem tranh để đón Phục sinh – phần 1: Sáu bước đến Đồi Sọ
- Xem tranh để biết Phục sinh – phần 2: Mạnh hơn cái chết, lớn hơn cả sự ra đời
- Xem phim để học về hội họa, phần 1: Những cuộc đời như… phim
- Xem phim để học về hội họa, phần 2 – Khi tranh quý là cái nền hồi hộp
- Nhật Bản: khi cắm hoa trở thành một thứ đạo
- Pointillism: những đốm nhỏ làm nên trường phái lớn
- Rococo: qua bao nhiêu ghét bỏ vẫn phù phiếm, mỹ miều
- Nếu vẽ mèo, nên biết mèo đã được vẽ thế nào, trong lịch sử
- “The garden” của Hieronymus Bosch: Khi Lady Gaga của Phục Hưng Hà Lan tưởng tượng
- Neoclassicism -Tân cổ điển: Sắc sảo, thanh thoát, nhẵn bóng, và hoàn mỹ
- Trứng Faberge thần tiên – bằng chứng phù hoa của triều đại Nga hoàng
- Màu trong hội họa: năm câu chuyện có thể bạn chưa biết
- Jean-Auguste-Dominique Ingres: ừ thì “nhân tạo”, ừ thì “lỗi thời”, nhưng mà quá đẹp
- Dada là gì? Là tuyên ngôn lớn dưới một cái tên vô nghĩa
- Xem tranh: Babel – chỉ vì kiêu căng mà phải học ngoại ngữ
- Neo-Dada: mới như Dada, bứt phá như Dada, nhưng đã dịu hơn
- Pre-Raphaelites – khi cái đẹp tình cảm chống lại cái đẹp vô hồn
- Về bức tranh vẽ gia đình Tổng thống Washington của Edward Savage
- Nghệ thuật Tây Ban Nha (bài 1): Từ Rokeby Venus eo con kiến của Velázquez
- Nghệ thuật Tây Ban Nha (bài 2): El Greco – người Hy Lạp lẫy lừng nơi đất khách
- Nghệ thuật Tây Ban Nha (bài 3): Goya – người khổng lồ u uất
- Vẽ ông Rolin gặp Đức Mẹ: Jan van Eyck có “lỡm” khách hàng?
- Xem tranh và hang đá Giáng sinh: vì sao lại như thế…
- “Madonna in the Church” của Jan van Eyck: sự vĩ đại trên từng milimet
- Nefertiti: một cái đầu xinh khiến ngàn anh tranh cãi
- Những con vật trong tranh Phục Hưng Bắc Âu: đều là biểu tượng
- “Arnolfini Portrait”: xem tranh như đọc mật mã
- Kinh Kim Cương tại Đôn Hoàng: công kẻ tinh ranh, tội ông ngớ ngẩn
- Trộm tranh từ A đến Z (phần 1)
- Trộm tranh từ A đến Z (phần 2)
- Trộm tranh từ A đến Z (phần 3)
- Thánh Christopher: kẻ bơ vơ cõng Chúa và cả thế giới qua sông
- Tại sao nói đài phun nước Trevi là theo phong cách baroque?
- THE VEILED CHRIST: tấm vải liệm bằng đá hay bằng vải?
- GHOST CLOCK: Khi không còn thời gian, gỗ cũng dịu như vải
- Ngoài ăn gelato và shopping ở Rome, đừng quên xem tượng Bernini

Ý kiến - Thảo luận

13:46 Thursday,28.11.2013 Đăng bởi:  Đặng Thái Anh
Bài viết am hiểu chuyên môn và rất gợi. Hội họa Mỹ vẫn là một khoảng mờ trong hiểu biết của không ít người yêu thích hội họa trong khi thực sự đó là một nền nghệ thuật khá đa dạng và kỳ vĩ. Cảm ơn tác giả

...xem tiếp
13:46 Thursday,28.11.2013 Đăng bởi:  Đặng Thái Anh
Bài viết am hiểu chuyên môn và rất gợi. Hội họa Mỹ vẫn là một khoảng mờ trong hiểu biết của không ít người yêu thích hội họa trong khi thực sự đó là một nền nghệ thuật khá đa dạng và kỳ vĩ. Cảm ơn tác giả
 
23:54 Tuesday,26.11.2013 Đăng bởi:  Hà hime

Em rất thích những bài như bài này .
Cảm giác như đang đọc truyện vậy . Gần gũi 


...xem tiếp
23:54 Tuesday,26.11.2013 Đăng bởi:  Hà hime

Em rất thích những bài như bài này .
Cảm giác như đang đọc truyện vậy . Gần gũi 

 

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)

Tìm kiếm

Tiêu đề
Nội dung
Tác giả

CMT mới nhất

» Xem tiếp