Nghệ sĩ Việt Nam

Tin quá buồn cuối năm:
Cô HUỲNH BỘI TRÂN ra đi quá sớm 19. 01. 12 - 10:48 am

Lê Hải (Từ Văn Chương Việt)

Nhà nghiên cứu mỹ thuật HUỲNH BỘI TRÂN, sinh ngày 9. 04. 1957 Tại Biên Hòa, đã qua đời lúc 3 giờ 45 chiều ngày 16. 01. 2012 (nhằm ngày 23 tháng chạp) tại Singapore, hưởng dương 55 tuổi

Lễ nhập quan và hỏa táng vào lúc 3 giờ 45 chiều ngày 18 tháng 1 năm 2012 tại Singapore.

Tro cốt được đưa về quê nhà – Biên Hòa, quàn ở nhà cha mẹ (đường 30 tháng 4 – nhà sách Huỳnh Hiệp ngày xưa) để thân nhân và bạn bè đến thăm viếng vào hai ngày 20 và 21 tháng 1 năm 2012 (nhằm ngày 27 và 28 âm lịch)
 
(Từ Phân ưu của trường Ngô Quyền)

 *
Thật là một tin quá sức đột ngột và đau lòng. Chúng ta vừa mới được gặp cô nhiều, dạo gần đây, trong các triển lãm trong nước. Vậy mà trong một cuộc hội thảo về mỹ thuật tại Singapore, cô đã bị đột quỵ và qua đời, khi đang ở độ tuổi chín của một nhà phê bình, nghiên cứu mỹ thuật. 

Xin mời các bạn đọc bài viết sau của Lê Hải, mới đăng hôm 18. 1. 2012 trên trang Văn Chương Việt.

TS Huỳnh Bội Trân (trái) và TS Nora Taylor. Ảnh kỷ niệm của TS Nora Taylor

 

Tin TS Huỳnh Bội Trân qua đời không chỉ khiến giới bình luận mỹ thuật Việt Nam xôn xao mà còn làm nhiều nhà nghiên cứu bất ngờ. “Thật là khủng khiếp khi nghe tin một người vẫn đang tuổi trung niên mà đã chết,” một chuyên gia chia sẻ trên forum VSG. Một thành viên khác thì nói: “Tôi mới vừa nhận email chúc mừng năm mới của chị mà, một người bạn rất đáng yêu, đầy quan tâm và tốt tính.” GS Nora Taylor – sử gia về mỹ thuật Việt Nam, đặc biệt là miền Bắc, và là đồng nghiệp thân thiết với chị Bội Trân – nói đây là một mất mát lớn cho giới nghiên cứu lịch sử mỹ thuật Việt Nam. “Ngoài là một phụ nữ nhân hậu tuyệt vời, một người mẹ và mới gần đây vừa lên chức bà, chị đã cống hiến lớn lao cho mỹ thuật Việt Nam”.

Khi nói đến mỹ thuật Việt Nam, nhất là miền Nam, người ta luôn gặp các trích dẫn từ tác phẩm vốn là luận văn tiến sĩ của chị ở khoa Lịch sử nghệ thuật thuộc Đại học Sydney, Úc: Thẩm mỹ Việt Nam từ sau 1925 [1].

Sinh năm 1957 và một thời gian dài gắn bó với Trường cao đẳng mỹ thuật trang trí Đồng Nai – cơ sở mỹ thuật với bề dày trên 100 năm lịch sử mỹ thuật Nam Kỳ [2]- TS Huỳnh Bội Trân đã hình thành nên một góc nhìn khoa học về mỹ học Việt Nam, bên cạnh những lý luận ứng dụng như của Nguyễn Quân, hay biên khảo như của Huỳnh Hữu Ủy, dần giáo dục mỹ thuật cho công chúng tại Việt Nam qua báo chí hay hội thảo [3].                                    top game hay cho điện thoại

 

Trước hết, có thể thấy công trình nghiên cứu của chị thể hiện sự nghiêm túc và trung thực, chấp nhận chậm và ra nước ngoài mới trình luận văn để bảo vệ tính độc lập cho các nghiên cứu và tư duy của mình, không phải chạy theo trào lưu hay bẻ cong kiến thức cho hợp với một tư tưởng chủ đạo nào khác. Như trong phát biểu cuối cùng trong phần kết luận của luận văn tiến sĩ, Bội Trân hi vọng những thay đổi về lý luận mỹ học ở Việt Nam sẽ giúp làm giàu (enrich) bản sắc dân tộc của Việt Nam trên trường quốc tế. Nhưng ngay lập tức chị nhấn mạnh, đó là sự tinh luyện của văn hóa luôn trong quá trình phát triển, chứ không phải kiểu “bảo tồn bản sắc dân tộc” mà các cán bộ văn hóa ở Việt Nam thường hô hào. Do đó, TS Bội Trân mong đợi rất nhiều vào các trường đại học nước ngoài đang hình thành ở Việt Nam, đặc biệt là RMIT của Úc và các trường mỹ thuật tư nhân với đường hướng khác hoặc thay thế lối tư duy văn hóa chính thống xơ cứng. Bản thân chị cũng tích cực đưa mỹ thuật Việt Nam giao lưu với thế giới và khu vực, đặc biệt là qua các dự án mỹ thuật Đông Nam Á ở Singapore. Người ta đọc thấy trong luận văn của chị không phải lời phản kháng, mà là nỗi khát khao, là niềm hi vọng, là một câu hỏi lặp đi lặp lại từ những gì tác giả nhìn thấy qua các công trình nghiên cứu lịch sử mỹ thuật khác, về một lịch sử đúng nghĩa và trung thực cho mỹ thuật Việt Nam. Theo đó, đây cũng là âm thanh từ những ý kiến “câm lặng”, luôn thao thức nhưng không dám phát biểu ra, của giới nghệ sĩ và những người làm văn hóa thực sự ở Việt Nam.

Khi nhìn mỹ học như một hiện tượng văn hóa thoát khỏi cái nhìn tuyên truyền, TS Bảo Trân nhận thấy lịch sử mỹ thuật Việt Nam từ thời điểm 1925 trở đi như một quá trình phát triển/thay đổi với ba đặc điểm chính. Một là sự thay đổi khi tiếp xúc với các yếu tố ngoại lai, với các thành tố mới được tạo ra hay biến đổi để hội nhập văn hóa thị giác (visual culture). Hai là sự du nhập có chọn lọc – qua điều kiện kinh tế, chính trị và văn hóa – những yếu tố từ chủ nghĩa hiện đại, cũng là xu hướng chung của nghệ thuật Đông Nam Á thế kỷ 20, như cách nhìn đặc trưng của trường phái nghiên cứu từ Úc của TS John Clark. Và thứ ba là sự xâm nhập của nghệ thuật Việt Nam vào trào lưu hiện đại đó, theo cách tiến hóa (evolution) hơn là phương pháp cách mạng (revolution).

Thế nhưng, đóng góp lớn nhất của Bội Trân cho mỹ thuật Việt Nam có lẽ là những phân tích và đánh giá về nền mỹ thuật của Việt Nam ở miền Nam Việt Nam trong giai đoạn từ 1954 đến 1975. Trước đó, giới nghiên cứu mỹ thuật nhắc nhiều đến ba giao điểm quan trọng cho mỹ thuật Việt Nam là
1) những ngày đầu thành lập trường Mỹ thuật Đông Dương,
2) nền mỹ thuật Cách mạng với các họa sĩ kháng chiến và tiếp nối bằng lý luận mỹ học XHCN, và
3) phát triển đa dạng và hội nhập thế giới sau thời Đổi mới.

Ảnh hưởng của Victor Tardieu và École Supérieure des Beaux Arts de l’Indochine giai đoạn (1925-1945) đúng là để lại dấu ấn khắp các miền trong lịch sử phát triển mỹ thuật hiện đại của Việt Nam. Tương tự vậy lý luận mỹ học XHCN đã chủ đạo Việt Nam thống nhất từ sau 1975, và tư tưởng đổi mới cũng có tác động tương tự từ thập niên 1980s trở đi. Thế nhưng khó có thể hiểu được mỹ thuật Việt Nam nếu không nhìn thấy di sản đồ sộ của một nền Mỹ thuật miền Nam Việt Nam với Trường Mỹ thuật Quốc gia thành lập năm 1954 và những điểm sáng vào thập niên 1960s (đặc biệt là cuộc triển lãm quốc tế đầu tiên ở Sài Gòn năm 1962) và sau đó là 1970s. Đó là giao điểm thứ 4) được TS Bội Trân đưa vào lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Giai đoạn này được dành riêng một chương sách và được xét như là “một nền nghệ thuật khác” – The Other. Trường Mỹ thuật Quốc gia ở Gia Định được so sánh cũng giống như số phận ngôi trường trước đây ở Yết Kiêu, Hà Nội: cũng hoạt động chừng 20 năm, và cũng phải chết theo một chế độ. Sau biến động lịch sử 1975, những ai ủng hộ “nghệ thuật vị nghệ thuật” không còn chỗ đứng trong xã hội lẫn lịch sử theo hướng khuyến khích “nghệ thuật vị nhân sinh”.

Trong lúc đa số các nhà nghiên cứu Việt Nam làm biên khảo còn các nhà nghiên cứu nước ngoài thì tái dựng câu chuyện lịch sử từ những góc nhìn giới hạn, thì TS Bội Trân nhìn mỹ thuật Việt Nam trong một không gian rất rộng của mỹ học – thể hiện qua những vật dụng trong cuộc sống đời thường như kiến trúc và váy áo – để không chỉ viết sử mà còn là nhìn vào bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Chị không đơn giản là viết một câu chuyện (narrative) lịch sử, mà là người phát biểu (reflection) chính lịch sử văn hóa đã tích lũy lại trong bản thân mình. “Lâu nay Việt Nam thường được nhắc đến như một cuộc chiến” – TS Bội Trân mở đầu phần giới thiệu như vậy, để nói ý muốn luận văn của mình thì khác, “muốn nhìn sâu hơn vào văn hóa Việt Nam qua nghệ thuật thị giác”. Chị mất quá sớm, khiến góc nhìn khoa học này thiếu người dẫn dắt thế hệ tiếp nối bước vào lịch sử khoa học cho mỹ thuật Việt Nam cũng như hệ thống khái niệm cho mỹ học Việt Nam. hinh nen dep

[1] Bảo vệ năm 2005-2006, TS Eril Baily hướng dẫn. Nguyên bản tiếng Anh: Vietnamese Aesthetics from 1925 onwards, có thể đọc toàn bộ trên trang mạng tại địa chỉ thư viện luận văn của trường ở địa chỉ sau

[2] http://dongnaiart.edu.vn/ Tên ban đầu là Trường dạy nghề Biên Hòa và thay đổi cả về cấu trúc lẫn qui mô theo dòng lịch sử phát triển của vùng Biên Hòa – Đồng Nai nói riêng và miền Nam Việt Nam nói chung.

[3] Như các bài giới thiệu của Bội Trân thường gặp trên báo Tuổi Trẻ, hay hội thảo mới đây của ĐH Sài Gòn. TS Bội Trân mất tại Singapore vào chiều thứ Hai 16. 1. 2012, thường được biết tên ở nước ngoài qua họ Huỳnh-Beattie sau khi lấy ông Ray Beattie.
 

 

Ý kiến - Thảo luận

17:51 Monday,16.4.2012 Đăng bởi:  Phạm Lưu Hạnh
Đã từng nghe Cô giảng!!! Cảm thụ được sự đam mê nghệ thuật được truyền từ Cô. Ấn tượng một phụ nữ kiêu kỳ mang nhiều nữ tính... Cô bước qua cuộc đời nhanh quá!!!. Chúc Cô hài lòng với những nguyên cứu mà Cô để lại, mong Cô bình yên nơi thiên đàng.
...xem tiếp
17:51 Monday,16.4.2012 Đăng bởi:  Phạm Lưu Hạnh
Đã từng nghe Cô giảng!!! Cảm thụ được sự đam mê nghệ thuật được truyền từ Cô. Ấn tượng một phụ nữ kiêu kỳ mang nhiều nữ tính... Cô bước qua cuộc đời nhanh quá!!!. Chúc Cô hài lòng với những nguyên cứu mà Cô để lại, mong Cô bình yên nơi thiên đàng. 
13:59 Thursday,2.2.2012 Đăng bởi:  Huỳnh Tấn Đạt
Tôi thật sự sửng sốt khi tình cờ đọc được tin cô Bội Trân qua đời trên trang "Mỹ Thuật Đồng Nai"...Tôi có diễm phúc học môn Lịch sử Mỹ Thuật do cô đảm trách suốt thời gian là Sinh Viên của trường CĐ Mỹ Thuật Trang Trí Đồng Nai. Cô là nhà nghiên cứu Mỹ thuật rất tinh tế... Xin chia buồn cùng gia đình cô.
...xem tiếp
13:59 Thursday,2.2.2012 Đăng bởi:  Huỳnh Tấn Đạt
Tôi thật sự sửng sốt khi tình cờ đọc được tin cô Bội Trân qua đời trên trang "Mỹ Thuật Đồng Nai"...Tôi có diễm phúc học môn Lịch sử Mỹ Thuật do cô đảm trách suốt thời gian là Sinh Viên của trường CĐ Mỹ Thuật Trang Trí Đồng Nai. Cô là nhà nghiên cứu Mỹ thuật rất tinh tế... Xin chia buồn cùng gia đình cô. 

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)

Lại cái trò dí súng vào đầu trẻ con

Pha Lê - hí họa của Nick Galifianakis

Nếu... thì tư cách gì để bình phẩm?

Ngô Lực - Thành viên KCBT

Bài đã đăng

» Xem tiếp...

Tìm kiếm

Tiêu đề
Nội dung
Tác giả