Văn & Chữ

Nghĩa của tiếng Việt: bánh trưng hay bánh chưng? 13. 02. 16 - 6:29 am

Cùng học tiếng Việt

Hỏi: Nghĩa của tiếng Việt giúp mình phân biệt hai chữ chưng-trưng được không? Và nhân tiện, chữ bánh chưng có nguồn gốc như thế nào vậy?

Đáp: Sau Tết năm ngoái, lúc Nghĩa của tiếng Việt được cho mở mục này trên trang Soi cũng đã có bài về chữ chưng, nhưng lúc mới khai trương nên bài cũng hơi sơ sài. Nay nhân tiện còn không khí Tết, chúng ta cùng học lại (và học thêm) về cặp chưng-trưng vậy.

Bánh chưng. Ảnh từ trang này

Chưng là từ Hán-Việt có nghĩa gốc là hơi nóng hoặc hơi nước bốc lên, bắt nguồn từ lễ tế thần thời cổ vào mùa đông gọi là chưng (đốt lửa để tế thần chăng?). Từ đó, chưng còn có nghĩa là đun, hấp thực phẩm cho chín bằng nước hoặc hơi nước, hoặc đôi khi hiểu là đun, hấp nhẹ làm nước bay hơi, để cô hỗn hợp cho đặc lại. Ví dụ: chưng mắm, chưng đường, hay chưng rượu (quá trình này là chưng cất, để lọc rượu, chứ không phải để nấu cho rượu chín, có thể xem lại bài chưng trên Soi).

Tranh vẽ hai người thợ làm cho một nhà giả kim đang chưng cất một quy trình phức tạp để thu được aqua vitae (cách gọi trong giả kim của một hỗn hợp rượu/nước).

Trưng có nghĩa Hán Việt thứ nhất là thể hiện, như biểu trưng, đặc trưng, tượng trưng. Nghĩa này đã Nôm hóa thành bày ra, khoe ra (trưng bày) đồng thời cũng biến âm nhẹ đi thành chưng với nghĩa tương tự, nhưng có sắc thái khoe khoang, ít trang trọng (chưng diện). Cái biến âm này đã dẫn tới sự nhập nhằng về chính tả chưng-trưng trong tiếng Việt, để khỏi cãi nhau về vấn đề vô bổ này, chúng ta cứ theo từ điển mà dùng.

Nghĩa khác của trưng là mời về, đòi về. Trưng thu là thu về. Trưng cầu là tìm hỏi, trưng cầu dân ý là tìm hỏi ý kiến của dân.

“Trưng cầu dân ý”, tranh vẽ trên kính của Marek Idziaszek

*
Còn từ bánh chưng, có khá nhiều cách giải thích nguồn gốc chữ chưng:

1. Là bánh cần phải đun trong nước lâu mới chín, cách tạo từ tương tự bánh rán, bánh nướng.

2. Là bánh để tế thần mùa đông. Cách giải thích này rất thiếu căn cứ. Trên mạng từng có cuộc tranh cãi về cách giải thích này, lý do là lấy 1 cái lễ tế thần ở Tàu để gán cho tên cái bánh ở ta, mà lại là tế thần mùa đông, trong khi Tết lại là mùa xuân. Ở Tàu cũng có loại bánh gọi là chưng bính (蒸餅, tức là bánh chưng) là bánh bột gạo hấp, là bánh bình thường, chả dùng vào dịp gì cả và người ta cũng chỉ hiểu chưng = hấp, chứ không liên quan gì tới tế thần.

Một loại chưng bính. Ảnh từ trang này

3. Tiếng Việt có biến đổi âm ch-v như trong các từ láy chênh vênh, chơi vơi… Chữ vuông còn có âm cổ là chuông. Tên bánh vốn có thể là bánh chuông (= bánh hình vuông), sau bị đọc trại thành bánh chưng. Đây là cách giải thích cũng khá thuyết phục của ông Nguyễn Dư (trong link cũng có giải thích về bánh giày/dày/giầy/dầy).

Bánh chưng vuông

4. Bánh dùng để trưng ngày Tết, gọi là bánh trưng, hoặc bánh chưng đây là cách lý giải của những người hay viết sai chính tả (hehe), nhưng cũng có thể là đúng. 

*

Các bạn xem thêm về các từ khác ở FB Cùng học tiếng Việt nhé

 

Ý kiến - Thảo luận

18:13 Tuesday,14.4.2020 Đăng bởi:  Độ Thạch
Lâu lắm rồi tôi mới đọc được bài chuẩn như vậy. 
Thời tôi đi học, riêng môn Tiếng Việt được học rất kỹ, vì ít môn nên chỉ có Toán, Tiếng Việt. Ngày nay xem trên mạng thì không có 1 bài nào ghi bánh Trưng, mà toàn bộ là bánh Chưng. Bác sỹ thì giờ là bác sĩ. Thời tôi học chỉ được phép ghi bác sỹ, kỹ sư.
Đúng là Thạc sỹ, Giáo sư nhiều như lợn con. Ngư
...xem tiếp
18:13 Tuesday,14.4.2020 Đăng bởi:  Độ Thạch
Lâu lắm rồi tôi mới đọc được bài chuẩn như vậy. 
Thời tôi đi học, riêng môn Tiếng Việt được học rất kỹ, vì ít môn nên chỉ có Toán, Tiếng Việt. Ngày nay xem trên mạng thì không có 1 bài nào ghi bánh Trưng, mà toàn bộ là bánh Chưng. Bác sỹ thì giờ là bác sĩ. Thời tôi học chỉ được phép ghi bác sỹ, kỹ sư.
Đúng là Thạc sỹ, Giáo sư nhiều như lợn con. Người đứng đầu ngành GD thì cũng bị nhắc là đạo văn, nói ngọng..
Thật sự đọc bài sai lỗi chính tả mà phát bực. Cảm ơn tác giả. 

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)

Tìm kiếm

Tiêu đề
Nội dung
Tác giả