Gẫm & Bình

Có đúng là sơn ta có chất lượng cao nhất? 10. 04. 13 - 7:14 am

Nguyễn Đình Đăng

Trong bài “Phùng Dzi Thuần: say với chất nhựa sơn ta”, tác giả Phùng Hoa Miên viết:

Tuy nhiên, theo đánh giá của chuyên gia nước ngoài, giống cây sơn của Việt Nam là loại cho nhựa có chất lượng cao nhất.”

Thực tế có phải như vậy không?

Cây sơn mọc ở Bắc Việt Nam và ở Đài Loan thuộc giống có tên khoa học là Rhus succedanea. Cây sơn mọc ở Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản thuộc giống Rhus vernicifera. Còn cây sơn mọc ở Thái Lan và Miến Điện thuộc giống Melanorrhoea usitata. Nhựa hay sơn chiết từ cây sơn ta là laccol, nhựa cây sơn Nhật là urushiol, còn nhựa chiết từ cây sơn Thái là thitsiol. Urushiol rất bóng và khô nhanh, được người Nhật dùng để phủ các đồ gỗ, sứ và kim loại. Urushiol phủ trên các đồ cổ của Nhật có thể trường tồn 700 năm mà không thay đổi tính chất.

Cây sơn ta – cây sơn Nhật – cây sơn Thái

Theo Saeko Ando – hoạ sĩ Nhật bản, chuyên gia về sơn mài Việt Nam, người mở lớp dạy kỹ thuật vẽ sơn mài truyền thống của Việt Nam tại Hà Nội từ nhiều năm nay – Nhật Bản có nhập nguyên liệu sơn ta (laccol) từ Việt Nam, nhưng ở Nhật nguyên liệu này bị coi là có chất lượng thấp vì khô rất chậm và kém rực rỡ1.

Họa sĩ Saeko Ando

Tuy nhiên, Saeko Ando cũng nói rằng sơn ta chỉ lý tưởng trong điều kiện độ ẩm cao như ở Việt Nam, trong khi sơn urushiol của Nhật khô quá nhanh đối với kỹ thuật sơn mài Việt Nam. Sở dĩ sơn ta không rực rỡ như sơn urushiol của Nhật vì hàm lượng keo (gum) trong sơn ta cao. Nhưng tính chất này lại khiến màng sơn ta mềm hơn, nhờ đó hoạ sĩ hay nghệ nhân dễ đánh giấy ráp (mài) mặt sơn tới nhẵn bóng, hoặc làm lộ ra các lớp sơn bên dưới trong kỹ thuật vẽ tranh sơn mài. Trong khi đó, màng sơn urushiol của Nhật khi khô thì cứng tới mức được người Nhật ngày xưa dùng để bọc đầu mũi tên, phủ lên áo giáp, v.v.. Ngoài ra, sau đó gum trong laccol vẫn tiếp tục “khô” (Cũng như sơn dầu, sơn ta, urushiol, và thitsiol khô do bị oxy hóa, tạo ra các liên kết ngang), khiến mặt sơn mài càng để lâu càng trở nên trong sáng, cứng và rực rỡ hơn.

Vì vậy khẳng định “giống cây sơn của Việt Nam là loại cho nhựa có chất lượng cao nhất” là khá mơ hồ. Thế nào là có chất lượng cao nhất? Đối với kỹ thuật vẽ sơn mài Việt Nam thì chất lượng của sơn ta có thể tốt, như đã giải thích ở trên, song đối với đồ mỹ nghệ của Nhật thì chưa chắc, nếu không nói là không. Hơn nữa khẳng định “Nó (sơn mài) hoàn toàn khác hẳn các dòng sơn của Nhật Bản, Trung Quốc, Lào, Thái Lan chỉ dừng lại ở các đồ thủ công, mỹ nghệ” chỉ đúng có một nửa (kỹ thuật làm tranh sơn mài của Việt Nam là độc đáo). Tại Nhật Bản chẳng hạn, sơn urushiol (漆urushi) đã được dùng trong hội họa từ cuối thế kỷ XIX, ít nhất trước ta khoảng nửa thế kỷ, và được gọi là urushi-e (漆絵) tức tranh lacquer. Danh họa Shibata Zeshin (1807 – 1891) là người đã khám phá ra phương pháp cho phép pha trộn các màu sơn urushiol mà không làm chúng biến chất. Ông còn tìm ra các phụ gia cho phép vẽ sơn này lên các chất liệu mềm như giấy mà không bị thấm, xuống màu hay nứt vỡ. Không ai biết các bí quyết của ông song chất lượng gần như hoàn hảo của các bức urushi-e ông vẽ là minh chứng cho tài nghệ của ông.

Xem vài urushi-e của Shibata Zeshin dưới đây.

Shibata Zeshin, “Cò trắng và quạ đen”, sơn urushi trên giấy

 

Shibata Zeshin, “Tôm”, sơn urushi trên giấy

 

Shibata Zeshin, “Cỏ mùa thu dưới trăng”, sơn urushi trên giấy

*

1. Ando Saeko, Natural lacquer (Website của Saeko Ando – Vietnamese son mai – lacquer painting)

 

*

Bài liên quan:

– 38 tác phẩm, 38 tác giả, tất cả đều yêu chất liệu đầy mê hoặc ấy 
– Nhóm họa sĩ sơn ta Việt Nam
– Viện đến chân tình và cháy lòng thì miễn bàn  
– Chui ra từ đống xà bần, Ngô Lực chống lại tất cả những gì KHÔNG là rác rưởi                 
– Tranh của nhóm Sơn Ta: thiếu tính đột phá, thiếu hồn tranh 
– Có đúng là sơn ta có chất lượng cao nhất?
– Phùng Dzi Thuần: say với chất nhựa sơn ta
– Hãy mua ngay khi cơ hội đến 

 

Ý kiến - Thảo luận

10:05 Monday,3.4.2017 Đăng bởi:  Nguyễn Văn Quý
Về Bình Dương mình giới thiệu về sơn mài để hiểu thêm sơn mài Việt Nam nhé
...xem tiếp
10:05 Monday,3.4.2017 Đăng bởi:  Nguyễn Văn Quý
Về Bình Dương mình giới thiệu về sơn mài để hiểu thêm sơn mài Việt Nam nhé 
9:14 Thursday,26.11.2015 Đăng bởi:  Triệu Khắc Tiến
Mình đồng ý với ý kiến của bạn Lê Phương. Sơn mài mỗi nước đều có thế mạnh cũng như yếu điểm riêng, không có gì là toàn mỹ cả. Buồn thay, sang Nhật học, đúng khoa đúng ngành sơn mài luôn, ngoài các giáo sư, có ai biết hình thù cây sơn hay cánh gián Việt nó như thế nào đâu. Người Nhật mạnh nhất ở việc kế thừa truyền thống, các kỹ thuật sơn mài đều có t
...xem tiếp
9:14 Thursday,26.11.2015 Đăng bởi:  Triệu Khắc Tiến
Mình đồng ý với ý kiến của bạn Lê Phương. Sơn mài mỗi nước đều có thế mạnh cũng như yếu điểm riêng, không có gì là toàn mỹ cả. Buồn thay, sang Nhật học, đúng khoa đúng ngành sơn mài luôn, ngoài các giáo sư, có ai biết hình thù cây sơn hay cánh gián Việt nó như thế nào đâu. Người Nhật mạnh nhất ở việc kế thừa truyền thống, các kỹ thuật sơn mài đều có tên rõ ràng, được ghi chép lại, bồi đắp và phát triển qua nhiều thế hệ đến nay đã trở thành khoa học về chất liệu và kỹ thuật. Để có thể làm và đạt được tiêu chuẩn chất lượng, kỹ thuật của Urushi Nhật rất khó, một trong những lý do đơn giản nhất là nguyên liệu cực đắt, 1 tuýp 100gr sơn sống tự nhiên của Nhật có giá tương đương với gần 1 yến sơn sống của ta. Nghe quả thấy phi lý. Chưa nói đến các loại bột vàng chế ra từ vàng thật để làm Makie ( dùng ống sậy rắc vàng lên sản phẩm )thì người Nhật phải nói vô cùng tinh xảo, có đến 20 loại bột với độ mịn của hạt khác nhau, đến mắt thường nhiều khi cũng khó mà phân biệt nổi. Đương nhiên, với nguyên liệu đắt đỏ như vậy, sinh viên Nhật học sơn mài phải tiết kiệm từng giọt sơn một, không lãng phí. 

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)

Bài đã đăng

» Xem tiếp...

Tìm kiếm

Tiêu đề
Nội dung
Tác giả

CMT mới nhất

» Xem tiếp