Gẫm & Bình

Vẽ lại chân dung các vua triều Nguyễn: cần kỹ lưỡng, không nên tùy tiện 20. 07. 15 - 12:02 am

Trịnh Bách

Gần đây có một bộ tranh chân dung của các vua triều Nguyễn được vẽ mới và phổ biến, thu hút được nhiều sự chú ý của người xem. Nếu chỉ thưởng thức các bức vẽ này như những ảnh vui mắt, đầy mầu sắc thì được. Nhưng các tranh này không có giá trị tài liệu và sử liệu về triều phục Việt Nam thời Nguyễn. Tất cả các chi tiết về áo, mão lẫn diện mạo đều do họa sỹ tưởng tượng.

Trước hết hãy so sánh các bức ảnh nguyên gốc (bên trái) và các chân dung được họa sỹ phóng tác lại (bên phải) của lần lượt từng vị vua.

Vua Gia Long

Ảnh vua Gia Long bên trái do người Pháp vẽ ước lệ theo ký ức. Nếu nhà vua mặc áo dài hay áo tấc đen (chỉ có hai loại áo này có cổ xây) thì không đội mão phác đầu (mũ cánh chuồn). Và nếu là mão phác đầu (người mình hay gọi nôm na là mũ cánh chuồn) thì trong ảnh này thiếu cánh chuồn. Quan trọng là các vua không đội mũ cánh chuồn. Ảnh bên phải là ảnh mới vẽ phỏng theo, với các sáng tác ngộ nghĩnh về trang phục. Vua được cho mặc cổ áo loại chi đó không rõ. Còn cái mão trong ảnh này hoàn toàn không có trong trang phục cung đình của tất cả các nước trọng Khổng (còn gọi là các nước Đồng Văn) là Hoa, Nhật, Hàn và Việt, cả về hình dạng đến mầu sắc, hoa văn…

Vua Minh Mạng

Với vua Minh Mạng, ảnh gốc bên trái cũng do người Tây phương vẽ lại theo ký ức. Họ muốn vẽ mão xung thiên của hoàng đế, nhưng vì nhớ không rõ nên vẽ thành hình dạng này. Kiểu hoa văn rồng trên áo cũng không có ở triều đình Á châu nào. Người vẽ phỏng lại tranh bên phải, do không hiểu, nên vẽ lại gần như nguyên bản cái mũ sai lạc đó. Do người Pháp nhớ không rõ cho nên vẽ cái cổ áo bàn lĩnh của hoàng bào to và thành hai tầng. Người họa sỹ Việt tưởng nhầm thành cái vân kiên phủ vai hoàn toàn không có trong triều phục thời Nguyễn ở Việt Nam.

Hai vị Thiệu Trị và Tự Đức hoàn toàn không để lại hình ảnh gì, ngoài một cái ảnh vẽ ước lệ vua Tự Đức nhìn ngang, trên đầu đội một cái mão đường cân được vẽ phỏng lại không chính xác dựa theo ký ức.

Ảnh Vua Tự Đức đội Đường Cân vẽ theo ký ức

Khổ nỗi là tác giả của bộ tranh mới lại cho hai vị hoàng đế này đội mão phác đầu (mão cánh chuồn) của các quan. Hoàng đế không bao giờ đội mão phác đầu. Và mão vẽ ở trong hai tranh này cũng không phải là mão phác đầu, vì sai cả hình dạng lẫn các vật trang trí. Bất cứ một họa tiết trang trí nào trên áo, mão triều phục cũng có luật lệ nghiêm ngặt. Dù chỉ là một con giao long nhỏ trên cái cánh chuồn cũng phải làm dựa theo luật định, vì màu sắc của chất liệu làm ra nó cũng ấn định phẩm cấp của người đội. 

Tranh vẽ mới các vua Thiệu Trị (trái) và Tự Đức

 

Vua Hiệp Hòa (ảnh bên trái do con cháu họa lại theo tưởng tượng)

 

Vua Kiến Phúc (ảnh bên phải, mới vẽ). Ảnh gốc bên trái thật ra là vua Duy Tân

 

Vua Đồng Khánh. Ảnh gốc bên trái do họa sỹ đương thời vẽ trực tiếp, chuẩn xác

 

Vua Thành Thái (ảnh gốc bên trái mặc áo long trấn, đầu đội đường cân)

 Trong hình trên, vua Thành Thái mặc áo long trấn tay hẹp, đội mũ đường cân. Người vẽ phóng tác không hiểu biết, cho nên vẽ nhà vua mặc long bào tay rộng, nhưng lại đội đường cân. Đường viền dưới gấu áo của ảnh bên phải không có trong hệ thống triều phục Việt Nam.

Vua Duy Tân ngày tấn phong. Lên ngôi còn bé và gấp quá không kịp làm áo, mão và hia.

Thật tội cho ba vua Hàm Nghi, Khải Định và Bảo Đại được người vẽ cho mặc áo dài của thái giám. Thái giám trong nội cung mặc áo dài mầu lam hay lục dệt hoa văn chữ thọ và hoa cỡ nhỏ mầu trắng, bạc độc sắc… Tất cả các khăn vấn hay khăn xếp đội đầu ngày xưa của phái nam theo đúng lệ đều mầu đen, chứ không theo mầu áo dài như bây giờ. Riêng hoàng đế vấn hay đội khăn vàng hoặc đen tùy trường hợp.

Vua Hàm Nghi

 

Vua Khải Định

 

Vua Bảo Đại.

Các hoàng đế mặc áo dài gấm, đoạn, sa dệt hay thêu hoa văn trang trí họa tiết vạn thọ. Nền vải chuộng các mầu vàng, đen, bửu lam (lam đậm), hay quan lục (xanh nõn chuối) dệt hoa văn thất thể (7 mầu). Các quan mặc áo dài với họa tiết dệt bách thọ, tứ thời, tứ tiết, và mầu sắc với hoa văn dệt ngũ thể. Họa tiết hoa văn nhỏ dệt đơn sắc trong các tranh vẽ tưởng tượng ba vị hoàng đế ở đây chỉ dành cho quân hầu và thái giám.

Hoa văn vạn thọ trên áo dài bằng vải đoạn mầu quan lục của Hoàng đế Bảo Đại

 

Sơ lược về các chi tiết trang phục

Áo

Hoàng đế khi mặc hoàng bào ngự lễ đại triều thì đội mão xung thiên. Khi ra ngoài du lịch, duyệt binh, ngự lễ tịch điền, v.v., thì mặc áo long trấn tay chẽn, đội mão Đường cân. Khi mặc áo cổn để tế Giao thì đội miện bình thiên có 24 tua rủ (gọi là châu), 12 phía trước và 12 đằng sau. Với cả ba trang phục này các hoàng đế đều đi hia bằng đoạn đen, thêu nổi rồng mây bằng chỉ kim tuyến vàng và gắn kim sa vàng.

Khi thiết đại triều hoàng đế cầm trấn khuê làm bằng ngọc mầu trắng mỡ. Các quan lớn cầm hốt ngà và các quan nhỏ cầm hốt gỗ bạch. Không bao giờ có hốt mầu đỏ viết chữ đen như ở các tranh mới vẽ này.

Áo Long bào Đại triều của hoàng đế (hiện vật gốc – Bảo tàng Lịch sử TPHCM)

 Cái áo long bào đại triều trên được các vua Nguyễn mặc truyền nối từ thời Minh Mạng đến Đồng Khánh. Chỗ cột thủy (sọc dọc đa sắc dưới gấu áo) được gấp lên hoặc hạ xuống tùy chiều cao của người mặc và đính vào phía trong áo, không được cắt. Hoàng đế đội mão xung thiên với trang phục này. Tay các loại áo lễ luôn phải dài bằng gấu áo, chứ không ngắn ngang cổ tay như thấy trong các phim truyền hình dài tập Trung Quốc.

Áo bằng sa thâm khoác bên ngoài áo cổn tế Giao của hoàng đế (hiện vật gốc – Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế). Mặc áo này Hoàng đế đội mão miện có tua rủ.

 

 

Áo tế Giao của hoàng đế (phía sau) 

 

Áo Long trấn của hoàng đế (hiện vật gốc – Bảo tàng Lịch sử TpHCM)

 

Mão

Mão Xung thiên Đại triều của hoàng đế. Mão xung thiên ở ảnh bên trái được vẽ trực tiếp với đầy đủ các chi tiết chính xác. Mão bên phải là mão phục chế hiện trưng bầy tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam ở Hà Nội với vài vật trang trí còn sót lại từ mão gốc. Mão gốc có lớp ngoài làm bằng ô sa, trong lót lớp mã vỹ (lông đuôi ngựa). Mão có 31 con rồng vàng; cùng với các viên ngọc đỏ (hỏa tề), trắng (thủy soạn), trân châu, mây vàng và lửa vàng.

 

Miện Bình thiên của hoàng đế (phục chế, Bảo tàng Lịch sử Quốc Gia, Hà Nội)

 

Hia

Hia hoàng đế (hiện vật gốc – Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế).

 

Hia hoàng đế (hiện vật gốc – Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế). Hia này bị mất hết các hạt kim sa, cũng như lớp vải đoạn lót mầu vàng bên trong.

 

Một số ảnh minh họa làm ví dụ

Vua Khải định mặc tế phục Nam Giao, đầu đội miện, tay cầm trấn khuê. Treo rủ xuống trước bụng là tấm tế tất (phất tất). Ngoài ra còn các phụ kiện khác bị áo che phủ, như các giải ngọc đeo rủ xuống từ thắt lưng hai bên tế tất gọi là tạp bội và tiểu thụ, với 200 viên châu ngọc các loại cùng các phiến ngọc khắc hình khánh, dơi, tiền, v.v. Và có thêm một tấm đoạn thêu gọi là thiên thụ treo từ thắt lưng phía sau áo.

 

Vua Bảo Đại và hoàng hậu Nam Phương trong ngày hôn lễ. Nhà vua mặc long bào (hoàng bào), đầu đội mão xung thiên, tay cầm trấn khuê. Hoàng hậu mặc phượng bào (nữ bào) và xiêm, đầu đội mão thất phụng, chân đi hài phượng. Hôm hôn lễ Hoàng hậu Nam Phương mặc áo nữ bào mầu hỏa hoàng (da cam), nhưng sau này khi đã sinh được trừ quân rồi thì đổi sang mặc áo bào sắc vàng.

 

Vua Đồng Khánh trong phút thư giãn. Vua mặc áo tấc, đầu vấn lửng sơ sài khăn kiểu chữ nhất theo lối võ ban (khi mặc lễ phục hay vấn khăn, các hoàng đế đều theo quy chế võ ban). Chân đi văn hài.

 

Vua Kiến Phúc dạo chơi bằng long xa. Vua vấn khăn chữ nhất, mặc long trấn. Một tay cầm cung, tay kia chống súng và kiếm. Sau xe treo cờ tiết mao của Thiên tử…

Giải thích kỹ như thế nhưng vẫn còn rất qua loa so với các điển lệ phức tạp nhưng chặt chẽ của một hoàng triều. Người ta chỉ cần nhìn mầu áo của một vị quan, hay hình dạng mão, hoa văn bổ tử, để biết cấp bậc của vị quan. Ngay cả đến chất liệu làm trang trí trên một cánh chuồn trên mão và hình dạng cánh chuồn, cũng như chất liệu của các vật trang trí đó cũng đều có quy định phân biệt rõ ràng cho mỗi phẩm cấp. Ngoài ra còn các lệ về cách đeo đai (thắt lưng) cho mỗi loại triều phục, hay cách đeo các loại khánh, bài, bội, v.v., cũng phải theo luật lệ nghiêm ngặt.

Khi muốn phục dựng hay vẽ lại những gì thuộc văn hóa cổ của dân tộc, có ảnh hưởng đến sự hiểu biết của giới trẻ sau này, thì phải kỹ lưỡng, không nên tùy tiện…

*

Cùng một tác giả:

- Vài điều về những bức tranh trong sách Đại Lễ Phục Việt Nam thời Nguyễn
- Nguồn gốc các mũ Phật giáo phổ thông ở Việt Nam
- Bài thuyết pháp đầu tiên của Đức Phật – phần 1: Vắn tắt về lịch sử Phật giáo
- Bài thuyết pháp đầu tiên của Đức Phật – phần 2: Nội dung những lời giảng ở Sarnath (Lộc Uyển)
- Tết Trung thu
- Về Bát-nhã Ba-la-mật-đa tâm kinh (bài 1): Vài lưu ý trong các bản Hán văn
- Bài 2: Luận về Bát-nhã Ba-la-mật-đa tâm kinh
- Lễ phục Việt Nam, bài 1: Âu phục?
- Lễ phục Việt Nam một thời: Áo dài
- Tết người Bắc ở Sài Gòn xưa
- Mật chú Aom (Án): chấn động rung và âm thanh nguyên thủy
- Prana Ahuti – Phương pháp khởi động linh khí prana
- Áo dài Việt: từ năm thân tới hai thân
- Nhân một tối đi xem diễn nhạc Flamenco
- Vẽ lại chân dung các vua triều Nguyễn: cần kỹ lưỡng, không nên tùy tiện
- Vài bài nhạc Giáng sinh phổ biến
- Về nền văn hóa Hán Nôm
- Trâm anh thế phiệt
- Áo dài Cát Tường

Ý kiến - Thảo luận

9:24 Wednesday,29.7.2015 Đăng bởi:  IQ ABC
Hài nhất cái vụ cho vua mặc đồ thái giám. Lạy và nể độ tỉnh của anh hoạ si này :)))
...xem tiếp
9:24 Wednesday,29.7.2015 Đăng bởi:  IQ ABC
Hài nhất cái vụ cho vua mặc đồ thái giám. Lạy và nể độ tỉnh của anh hoạ si này :))) 
14:24 Tuesday,28.7.2015 Đăng bởi:  Tô Minh
về trang phục và thần thái của các Vua thì không dám nói, chứ nhìn họa tiết hình rồng trên áo các vua thì em cười toạt miệng rồi, chắc Ông rồng đó cũng cũng nhiều giống em nên miệng mới như vậy, Hihi
...xem tiếp
14:24 Tuesday,28.7.2015 Đăng bởi:  Tô Minh
về trang phục và thần thái của các Vua thì không dám nói, chứ nhìn họa tiết hình rồng trên áo các vua thì em cười toạt miệng rồi, chắc Ông rồng đó cũng cũng nhiều giống em nên miệng mới như vậy, Hihi 

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)

Tương tác thế nào? Ở xa làm sao nghe art talk?

Phương Vẹt & Phó Đức Tùng

Tìm kiếm

Tiêu đề
Nội dung
Tác giả