Ăn uống

Trà: cha, chè, chai, chay, tê…, và còn gì nữa? 11. 01. 14 - 3:49 am

Hieniemic

If you are cold, tea will warm you. If you are too heated, it will cool you. If you are depressed, it will cheer you. If you are excited, it will calm you.” (William Gladstone – thủ tướng Anh thế kỉ 19)

Chữ “trà” lẫn chữ “chè” trong tiếng Việt bây giờ mình dùng là từ Hán Việt. Người Tàu viết chữ 茶 để chỉ cả cái loại cây lẫn cái loại thức uống. Tiếng Nhật cũng xài chữ kanji 茶 và đọc là cha, trà xanh người ta kêu là o-cha và trà đen thì kêu là ko-cha. Người Triều Tiên cũng gọi là cha. Trong tiếng Việt mình, ở miền Bắc, cả từ chè và trà được dùng như nhau, nhưng ở miền Nam, theo thông lệ thì người ta hay kêu cái loại cây là cây chè còn cái loại nước là nước trà.

Trà xanh o-cha của Nhật. (Ảnh trong toàn bài là từ nhiều nguồn trên internet)

 

Trà đen ko-cha, dù ko-cha trong tiếng Nhật nghĩa là trà đỏ, nhưng thế giới xếp ko-cha vào loại black tea (trà đen).

Nước Trung Quốc là một cái nước rất bự nên cách phát âm chữ 茶 cũng biến thiên vô kể. Ở vùng Nam Trung Hoa, có chỗ người ta đọc là . Người phương Tây sau khi nhặt được cái cây và cái loại nước uống đó về thì cũng dùng cái kiểu phát âm này mà gọi. Tiếng Latin gọi là thea (tê-a), tiếng Anh gọi là tea, tiếng Pháp gọi là thé (đọc là tê).

Một nguồn phát âm nữa là từ tiếng Ba Tư. Tiếng Ba Tư ngày xưa lấy từ tiếng Tàu mang về và gọi trà là chay. Từ đây, chữ chay lan ra khắp các vùng Tiểu Á, Trung Á, Ả Rập, Nam Á và Địa Trung Hải. Tiếng Nga kêu là чай (chai). Tiếng Hy Lạp kêu là τσάι (cũng là chai luôn). Vài ví dụ thế thôi.

Trên mạng có mấy ông rảnh rỗi ngồi võ đoán rồi kết luận hùng hồn gì đó rằng từ “trà” không có nguồn gốc từ phương Bắc như trước giờ vẫn lầm tưởng mà vốn có nguồn gốc phương Nam. Chả hiểu ba cái kết luận đó có ích lợi bổ dưỡng gì ngoài việc tự vui sướng với những cái danh tự mình gán cho mình và góp thêm phần vào phong trào bài Tàu cực đoan, nhưng mặc kệ gì thì gì, cả thế giới đều gọi cái loại thức uống đó bằng các âm từa tựa nhau và có chung một nguồn gốc.

Ngồi uống trà giữa trời lạnh ở Ả-rập Saudi

Thế trong trà có cái gì?

Trong trà có khá là nhiều hợp chất hữu cơ. Hợp chất hữu cơ đại khái là tất cả hợp chất chứa nguyên tố carbon, trừ CO2, các muối carbonate, carbonic acid, và các carbide (ví dụ như Al4C3) đều là hợp chất hữu cơ. Các hợp chất hữu cơ trong trà đại loại nêu sơ lược gồm có caffeine, theanine và các hợp chất polyphenol.

Bảng thống kê lượng caffeine trong trà và cà-phê, như vậy trà Yerba và trà đen là hai loại có hàm lượng caffeine cao nhất

Trước nhất nói tới caffeine đi. Đọc tên cái chất này thì hẳn phải nghĩ ngay tới cà phê. Caffeine được tách đầu tiên từ hạt cà phê. Nó là một chất kích thích thần kinh. Vì sao caffeine gây kích thích thần kinh thì có thể hiểu thế này: khi cơ thể hoạt động sẽ sinh ra một chất kêu là adenosine. Tới một mức nào đó thì những phân tử adenosine sẽ gắn vào các thụ thể (receptor – một thứ radar tí hon) trên hệ thần kinh, làm giảm hoạt động của các tế bào thần kinh. Kết quả của việc này làm cho cơ thể bớt tỉnh táo và… buồn ngủ.

Caffeine lại có cấu trúc gần giống với adenosine. Khi uống caffeine vào, nó tranh chỗ của adenosine và bám vào các receptor. Ít adenosine bám vào hệ thần kinh hơn nên cơ thể tỉnh táo hơn. Ngoài ra, caffeine còn kích thích tuyến yên ở trên não làm tiết ra adrenaline (là hormone tuyến thượng thận, ad- là ở trên (thượng), renal là tính từ để chỉ thận). Adrenaline là hormone hay tiết ra khi cơ thể bị đặt vào tình huống nguy hiểm, stress hay căng thẳng, nó làm tim đập nhanh hơn, thở dốc hơn, máu chảy đến các cơ bắp mạnh hơn, đồng tử giãn ra, lông dựng lên, … đại khái là đặt cơ thể vào trạng thái sẵn sàng cho phản ứng fight-or-flight (mình thích dịch là đánh hay tránh), nghĩa là trang bị cho cơ thể để sẵn sàng giải quyết khó khăn, hoặc là chống lại, hoặc là bỏ chạy. Phản ứng này là phản ứng có lợi cho sinh tồn và chắc hẳn là đã được chọn lọc tự nhiên giữ gìn.

Nhiều người cũng uống trà vào buổi sáng cho tỉnh táo, trong ảnh là bữa sáng với trà chanh, bánh mì mứt và trái đào hầm

Trong trà còn có theanine, là một amino acid. Theanine là một chất làm dịu căng thẳng và giúp tỉnh táo. Theanine, nhìn tên ta có thể thấy được gốc từ thea- trong tiếng Latin, chỉ trà. Theanin tìm thấy nhiều trong trà hơn là cà phê. Do trong trà có cả caffeine lẫn theanine nên uống trà thường có cảm giác dễ chịu. Nhiều người uống trà được nhưng uống cà phê vào thì hơi khó chịu chắc là do vậy.

Thứ ba là các hợp chất polyphenol. Poly- nghĩa là nhiều, phenol là từ chỉ những cái vòng sáu cạnh có cái vòng tròn ở giữa nhìn giống như tổ ong trong hóa hữu cơ, gắn thêm gốc -OH. Polyphenol chỉ những hợp chất có nhiều cái vòng đó. Nhiều bạn hẳn cũng biết rằng trong trà có cái chất gì đó chát và rất có lợi kêu là tannin, cũng là tên khác của những hợp chất polyphenol. Khi người ta hái lá chè, lá chè sẽ bắt đầu tiết ra những enzyme làm oxy hóa những hợp chất polyphenol này. Để hạn chế điều này, chè sau khi hái sẽ được đưa ngay vào công đoạn sao chè, nghĩa là cho chè vào lò “rang” lên bằng nhiệt độ cao, mục đích là để làm biến tính các enzyme đó, khiến cho nó không oxy hóa các polyphenol được nữa.

Nghiên cứu tách chất polyphenol trong trà để làm thuốc

Các polyphenol trong trà điểm danh có 4 tên sau đáng chú ý: EC (epicatechin), ECG (epicatechin gallate), EGC (epigallocatechin), EGCG (epigallocatechin gallate). EGCG nghe khá quen nếu các bạn để ý quảng cáo trà xanh 0 độ hay trà xanh C2 gì đó, có câu “hàm lượng i gi xi gi cao”. Mấy cái polyphenol này là chất chống oxy hóa.

Nhưng chất chống oxy hóa là gì? Đến đây, bạn nào ghét môn Hóa đừng đọc nha… Trong cơ thể có một dạng phản ứng gọi là oxy hóa-khử. Quy ước là: cứ một chất khi truyền electron cho chất khác thì nó là chất khử, hay nói cách khác là nó bị oxy hóa. Quá trình này sẽ tạo ra các gốc tự do, nghĩa là 1 phân tử hay ion chứa một electron tự do, độc thân. Những kẻ độc thân tự do này có nhu cầu kết bạn, nên sẽ tạo ra chuỗi phản ứng, bằng cách cướp electron từ phân tử khác, biến cái phân tử kia thành gốc tự do mới. Quá trình này gọi là oxy hóa. Mấy nhà khoa học nói quá trình này liên quan mật thiết tới lão hóa.

Thế rồi xuất hiện những “anh hùng” – những phân tử mang danh chất chống oxy hóa (antioxidant), là những kẻ dư electron, chúng sẽ gắn thêm electron cho mấy cái gốc tự do kia để hết còn đi oxy hóa người ta. Do đó, chắc là cứ tọng vào người nhiều chất chống oxy hóa thì cơ thể sẽ khỏe mạnh, trẻ lâu!

Chất polyphenol trong trà có mặt nhiều trong các loại thuốc chức năng, nhằm chống lão hóa, lọc máu, giảm béo, tang sức đề kháng…

Mình hiện đang học ở Anh nên nói tí về trà Anh. Nước Anh là một nước người ta rất thích uống trà. Trà ở đây người ta nhập về chủ yếu từ Sri Lanka và người ta hay uống trà nóng với sữa. Người Anh uống trà truyền thống là trong tiệc trà buổi chiều. Họ uống trà và ăn bánh. Có một kiểu tiệc trà đặc trưng là trà kem (cream tea), uống trà ăn bánh scone phết kem bơ sữa và mứt dâu. Cái truyền thống này bắt nguồn từ vùng Devonshire và được coi là rất đặc trưng Anh Quốc.

Trà chiều của người Anh

 

Lính Anh (đóng ở Afghanistan) mừng 60 năm trị vì của nữ hoàng Elizabeth II bằng một bữa trà chiều.

Mình từng vào một cửa hàng trà ở Winchester. Ở đó người ta bán đủ các thể loại trà. Một cửa hàng nhỏ có một đống các lọ thủy tinh chứa các loại trà với vô số loại mùi. Người ta ướp trà rất hay, đủ các hương, từ mùi rất ngọt của đào, hay của berry, hay của táo, hay của vải ,cho tới trà hương chanh hương cam hương xả, đến cả hương oải hương rất gắt…, trông (và ngửi) rất thích mắt (và mũi). Thích nhất là cái trà trộn lẫn với cánh hoa anh đào sakura có mùi rất ngọt.

Công ty sách Nhã Nam có xuất bản cuốn Trà Kinh của Lục Vũ, nếu các bạn muốn tìm hiểu thêm xem người Tàu uống trà thế nào và cách chế biến trà truyền thống đại loại ra sao thì có thể coi tham khảo. Người Việt mình có cái trà sen là hay được coi là trà truyền thống của Việt Nam, cứ tôi tối chèo thuyền ra đầm sen nhét trà vào những búp sen non rồi buộc lại, sáng hôm sau lại chèo ra hái sen về, hứng luôn sương sớm đọng trên lá sen đúng kiểu Nguyễn Tuân rồi đem túm trà vào lá sen mà nướng, sau đó thì pha uống. Coi ra người mình cũng hay ho, có nhiều thú chơi và thời gian gớm. Người Việt mình còn uống trà xanh nữa, nghĩa là lấy lá chè già nhưng còn tươi chứ chưa sấy hay sao gì cả, hãm vào nước sôi ra nước màu vàng tươi rồi uống.

Trà sen Việt Nam

“Đến như loài người, muốn đỡ khát thì uống lấy nước, muốn tiêu sầu thì uống lấy rượu, còn muốn tỉnh mộng mê thì uống lấy trà.” (Lục Vũ)

Ý kiến - Thảo luận

23:19 Monday,13.1.2014 Đăng bởi:  thuốc lào

He he  Nghiêm Toàn với Mở Ngoặc! Sáng bảnh mắt, chả kịp đáng răng, tay trái pha trà tay phải vê bi thuốc, kẹp điếu cày giữa hai đầu gối...! Ngáp một cái, chậm rãi nhét thuốc vào nõ điếu, nhưng mà chưa hút ngay, rót trà ra chén,hít hít ngửi ngửi, thấy mùi trà thơm, nóng nóng tay cầm, tợp một phát đã...he he, nóng lưỡi bỏng môi...ái zà ngon, vị chát mà ngọt, hơi xin
...xem tiếp

23:19 Monday,13.1.2014 Đăng bởi:  thuốc lào

He he  Nghiêm Toàn với Mở Ngoặc! Sáng bảnh mắt, chả kịp đáng răng, tay trái pha trà tay phải vê bi thuốc, kẹp điếu cày giữa hai đầu gối...! Ngáp một cái, chậm rãi nhét thuốc vào nõ điếu, nhưng mà chưa hút ngay, rót trà ra chén,hít hít ngửi ngửi, thấy mùi trà thơm, nóng nóng tay cầm, tợp một phát đã...he he, nóng lưỡi bỏng môi...ái zà ngon, vị chát mà ngọt, hơi xin xít miệng...! Rồi mới bật lửa, châm đóm, dí vào nõ điếu, bập bập vài hơi, dụi lửa, tay nâng điếu, lưng thẳng dáng hoành (tráng), nhả khói mồi, rồi rít...ít...ít...!!!
Phê lòi tĩ :-)

 
23:04 Monday,13.1.2014 Đăng bởi:  Nghiêm Toàn
@Mở ngoặc: Thơ say thuốc lào là nó phải thế, méo miệng thôi chưa đủ mà còn thêm trợn mắt đổ kềnh :-)

...xem tiếp
23:04 Monday,13.1.2014 Đăng bởi:  Nghiêm Toàn
@Mở ngoặc: Thơ say thuốc lào là nó phải thế, méo miệng thôi chưa đủ mà còn thêm trợn mắt đổ kềnh :-)
 

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)

Tìm kiếm

Tiêu đề
Nội dung
Tác giả

CMT mới nhất

» Xem tiếp