Bàn luận

PHUONG LINH’S TREE: To be (ác) or not to be? 27. 06. 10 - 1:28 am

Lê Hà

Xem sắp đặt Cây của Phương Linh tôi không thể không tự hỏi liệu có cách làm nào khác để vẫn truyền tải được thông điệp mà không phải thí mạng hai cây hoa sữa mới ba năm tuổi.

Xét theo quan điểm môi trường, việc chặt cây làm gỗ không có gì là sai nếu chặt đúng lúc (tức là khi cây đã ngưng phát triển và cố định đủ carbone). Hoa sữa ba năm tuổi thì rõ ràng chưa ngừng phát triển, và chẳng cần phải Tây đầm như anh Lê Hoàng, với tôi cái hình ảnh một nữ nghệ sĩ vì một cuộc triển lãm kéo dài có ba ngày mà bình thản lên kế hoạch đẽo gọt, cắt rễ rồi ghép nối hai cái thân cây cành lá lòa xòa, có cái gì đó hơi ghê rợn – ghê rợn hơn cả việc trưng bày xác tử tù như trong Our Body (đằng nào họ cũng đã chết rồi) hay việc xẻ thịt một con lợn chết rồi ngâm formol (đằng nào con lợn cũng đã chết, và con lợn sinh ra để mà bị ăn thịt).

Cái cây, ngược lại, là biểu tượng của sinh sôi nảy nở, của môi trường, hay cao hơn là biểu tượng của hy vọng, của sự sống. Và Phương Linh, vì mải mê đưa ra thông điệp của mình, đã giết chết biểu tượng một cách thiếu ý thức và ích kỷ.

Rút kinh nghiệm từ cuộc cãi nhau trước với anh Trần Lương, và quyết tâm từ nay không để nghệ sĩ nào (nhất là các nữ nghệ sĩ) tổn thương một cách không cần thiết vì những nhận định hồ đồ của mình, tôi gọi điện cho chị bạn thân là một người từng đấu tranh không mệt mỏi cho nữ quyền và hỏi ý kiến chị về tác phẩm của Phương Linh.

Phản ứng đầu tiên của chị là, “Chắc cô ấy muốn thông qua việc chặt hai cái cây để tạo ra sự bất bình trong dư luận, và khi có đủ số người bất bình cần thiết thì cô ấy mới nói, ‘À thì tôi mới chỉ chặt có hai cái cây, trong khi người ta đang chặt cả đống các khu rừng mà sao mấy người không ai nói gì?’”

Tôi bảo, “Chị cứ thử tưởng tượng bây giờ đang là 1941, một nữ nghệ sĩ bế một em bé Do Thái ra giữa Quảng trường Thời đại cắt tiết. Khi được hỏi tại sao làm vậy thì cô ấy bảo là để cho dân Mỹ thấy điều gì đang xảy ra ở các trại tập trung phát xít, và người Mỹ đừng mũ ni che tai nữa mà hãy nhảy vào tham chiến. Việc của nghệ sĩ là đưa ra thông điệp, nhưng lựa chọn cách đưa ra thông điệp sao cho ít gây đau đớn nhất lại phụ thuộc vào cái tâm của mỗi người, và với một nghệ sĩ như Phương Linh, dùng hai cây hoa sữa đang kỳ nảy mầm kết trái làm phương tiện có cái gì đó thật độc ác.”

Chị bạn tôi im lặng rồi nói, “Tôi thấy các nữ nghệ sĩ thường dễ mắc phải hai cái cliché: một là luôn phải tỏ ra nhân hậu. Hai là phải thật ác, kể cả với ngọn cỏ lá cây cũng phải ác, để chứng tỏ mình mạnh mẽ, mình nữ quyền, mình sexy.”

Nói đến đây tôi chợt nhận ra bài viết của mình cũng lại vọt ra khỏi vấn đề nghệ thuật, điều mà tôi vẫn mạnh mồm lên án từ bấy lâu nay. Nhưng quả thật trong trường hợp này, tôi không quan tâm nhiều đến khía cạnh đẹp xấu của tác phẩm nữa, vì những khía cạnh khác như trên vừa nói đã lấn át mất rồi.

Cuối cùng, tôi cũng không thể không tự hỏi, liệu có cách nào cho một nghệ sĩ, nam hay nữ, nước mình hay nước ngoài, đưa ra được một tuyên ngôn nghệ thuật đáng nói bằng một cách không nhân hậu cũng không độc ác?

*

 

Bài liên quan:

Phương Linh sẽ làm gì với cái cây?
Chà, lần này thì thương cái cây
Nữ nghệ sĩ, xin đừng giết!

Cái cây của Linh: SOI HN lại thấy khác
Đừng vội phán xét
Biết đâu lợn và cây nghĩ khác?

– To be (ác) or not to be?
– Phương Linh có lời mời

– Thôi thì hy vọng ở bộ rễ
– Chắc chắn là anh đã hiểu sai ý tôi
– Quyền được chết hẳn
Cảm ơn vì đã cứu SOI

Ý kiến - Thảo luận

12:46 Wednesday,30.6.2010 Đăng bởi:  admin
Thành ơi, bạn chỉ trách móc SOI thế này thế khác, thế những bài bênh cái cây của Phương Linh thì sao bạn không trách nhỉ? Tắm rửa nước sông công bằng một tí đi rồi hẵng vào những trang kiểu này bạn ạ, không thì nỗ lực tạo diễn đàn dân chủ của SOI trở thành công cốc vì những người suốt ngày đòi dân chủ như các bạn đấy.
...xem tiếp
12:46 Wednesday,30.6.2010 Đăng bởi:  admin
Thành ơi, bạn chỉ trách móc SOI thế này thế khác, thế những bài bênh cái cây của Phương Linh thì sao bạn không trách nhỉ? Tắm rửa nước sông công bằng một tí đi rồi hẵng vào những trang kiểu này bạn ạ, không thì nỗ lực tạo diễn đàn dân chủ của SOI trở thành công cốc vì những người suốt ngày đòi dân chủ như các bạn đấy. 
12:39 Wednesday,30.6.2010 Đăng bởi:  thành
Xin được mở đầu với lời "đính chính" là Phương Linh chặt cây, chứ ko "giết" như đầu đề bài viết của của Liên Hoan, càng ko "giết người" như Lê Hà tưởng tượng ra, hay như những câu hỏi mà SOI đặt ra trên trang web (Nếu là thông điệp về sinh mạng của con người, có cần phải giết vài người?), nhưng lại không thấy hỏi hôm thảo luận.

Cmt của tôi xin được gi
...xem tiếp
12:39 Wednesday,30.6.2010 Đăng bởi:  thành
Xin được mở đầu với lời "đính chính" là Phương Linh chặt cây, chứ ko "giết" như đầu đề bài viết của của Liên Hoan, càng ko "giết người" như Lê Hà tưởng tượng ra, hay như những câu hỏi mà SOI đặt ra trên trang web (Nếu là thông điệp về sinh mạng của con người, có cần phải giết vài người?), nhưng lại không thấy hỏi hôm thảo luận.

Cmt của tôi xin được giới hạn đến việc phản ứng với việc chặt cây của Phương Linh là quá mức. Nếu hành động chặt cây thật sự là hành động khủng khiếp như vậy đối những người kết tội nghệ sĩ, tại sao các bạn không biểu tình, phản đối, đòi dỡ cây đi trồng lại hôm khai mạc triển lãm. Hay là thực sự việc này thật sự không đến mức độ ghê rợn để phải phản đối mạnh như vậy? Và việc để đầu đề "Nữ nghệ sĩ xin đừng giết!" (từ cây ở đây biến đi đâu mất rồi? Nó "biến" đi có phải để ám chỉ việc "giết" ở đây là "giết người"?) mà SOI đăng, bao nhiều phần trăm là phản ánh sự bức xức một cách đúng mực, bao nhiêu là để gây sốc thu hút người đọc? Bài viết này đâu có đề cập đến người, mà chỉ là đến "các sinh vật khác". Nếu các bạn thích phóng đại sự việc tùy ý như vậy, thì hãy kêu gọi mọi người nghĩ đến hành vi "giết người" khi gọi bát phở, hay bỏ mớ rau cải vào nồi canh.


Tôi thấy sự thái quá làm những bài viết trở thành cuộc tấn công cá nhân vào nghệ sĩ. Và để chứng minh cho việc Phương Linh độc ác như thế nào, Lê Hà dẫn chứng hết từ ăn trứng vịt lộn, vặt lông chim chóc đến cả thảm họa của người Do Thái. Tiếc rằng Lê Hà chỉ nhậy cảm khi suy diễn cho Phương Linh, mà không đủ nhậy cảm suy diễn cho bản thân (chúc Lê Hà ăn trứng vịt lộn thật ngon).


Giết người là hành vi ghê tởm nhất con người có thể gây ra cho một người khác. Ngoài đời, người ta phải có người kết tội, luật sư bào chữa, rồi toà án mới ra lời kết án, mà lời kết án còn có thể bị kháng án. Những người viết bài xin đừng tự cho phép mình làm toà án và người kết tội cùng một lúc. Đừng suy diễn cho người khác chủ ý sát sinh, cũng đừng dùng từ "giết" tùy tiện, làm nó mòn đi rồi cuối cùng thì ngươdi ta dễ trở nên thờ ơ với những hàng vi giết người thật sự.


Một vấn đề nữa là sự công bằng. Tại sao ko thấy SOI lên án ban tổ chức Festival Huế chặt cây cổ thụ? Kô thấy trỉ trích anh Khánh dựng sân khấu tre (bao nhiêu cây tre, có ai đếm không?). Hay là Phương Linh là nữ nghệ sĩ còn trẻ, nên "chửi" được. Nam nghệ sĩ có tên tuổi thì khó lên án, còn các vị lãnh đạo thì đừng dại mà dây vào? Hay phải đến khi tận mắt nhìn thấy hai cái cây bị ghép vào nhau của Phương Linh héo dần thì mọi người mới thực sự vỡ lẽ ra rằng chặt cây làm nghệ thuật là kô thể chấp nhận được? Phải chăng thì nghệ thuật cuối cùng thì cũng có tác dụng - mặc dù đó không phải là ý định ban đầu của nghệ sĩ?

Nói là tự mình chuẩn bị, tính toán việc chặt cây là độc ác hơn dùng cây đã chặt rồi là không ổn. Đó chỉ là việc phủi tay trút bỏ trách nhiệm chặt cây cho người khác mà thôi. Không có cầu thì sẽ chẳng có cung. Có nên lên án các nghệ sỹ dùng gỗ tạc tượng hay không? Nói đến chuyện chặt cây để làm ý tưởng nghệ thuật có đáng hay không, thì hãy nghĩ chặt cây để làm tủ treo quần áo, bàn ghế gụ tiếp khách, uống chè, gường ngủ, hay cửa, cột, mái trong chuà chiền, có đáng hay không? Nếu lên án nghệ sĩ chặt cây, thì phải lên án cả nền văn minh của con người (và tất nhiên không phải là không có nghệ sĩ làm điều này). Hay các bạn đã quá mê Avatar mà quên rằng một nền văn minh sống hoà hợp với thiên nhiên 100% thì chỉ có trong phim mà thôi.

Về vấn đề lấy da lợn làm tác phẩm, Lê Hà nói rằng nghệ sĩ được phép, vì chỉ sử dụng vật liệu do công nghiệp thực phẩm tạo ra. Đúng, nhưng tại sao một nghệ sĩ được ca ngợi khi đồng ý với nền công nghiệp giết lợn đó, hoặc không có sự suy ngẫm về nó, cho việc giết lợn là tự nhiên - từ lợn sữa đến lợn già, rồi tận dụng nó, còn người khác thì bị lên án một cách quyết liệt nhất khi cũng làm tác phẩm, theo một nền công nghiệp khác?

Nhân việc "tự tay" và "không tự tay", xin nhắc là với tội giết người, trên thế giới người ta kết tội ông tướng ra lệnh bắn người, nhà độc tài đứng đầu chế độ, chứ không phải chỉ mấy anh lính nhận được lệnh phải thi hành.

Tôi nghĩ rằng tác phẩm của Phương Linh làm bộc lộ vấn đề nghệ sĩ có được phép vượt ranh rới hay không. Tôi nghĩ đây có thể là vấn đề hay và cần có sự trao đổi. Theo tôi nghệ sĩ, cũng như nhà văn, nhà thơ, biên đạo muá, nhà làm phim... nên được phép và nên vượt ranh rới, giữa những cái được phép và cấm đoán, cái đẹp và cái xấu... vì ý tưởng, cảm xúc nghệ thuật. Tất nhiên câu hỏi đi cùng cũng là trách nhiệm của nghệ sĩ cho ý tưởng, cho tác phẩm của mình như thế nào. Vì nếu không có nghệ sĩ, nghệ thuật làm điều này, thì chẳng ai có thể cả. 

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)

Tranh chưa khô đâu (cãi chưa xong đâu!)

Roberta Smith – Hồ Như Mai dịch

Nếu... thì tư cách gì để bình phẩm?

Ngô Lực - Thành viên KCBT

Tìm kiếm

Tiêu đề
Nội dung
Tác giả